7 лютага на сцэне варшаўскага Teatr Powszechny пакажуць спектакль The Last Witness of Old Hrodna (Апошнi сведак [старога Гродна]) – гісторыю пра чалавека, які збіраў мінулае свайго горада, а апынуўся ўнутры зламанага сучаснага часу. А таксама пра ролю незалежных беларускіх СМІ ў захаванні нацыянальнай памяці.
З апісання спектаклю: «Кожны дзень Руслан едзе на ровары па вуліцах Гродна, улоўліваючы пульс навін. Яго сапраўдны запал – збіраць гісторыі свайго старога горада і яго жыхароў, раскрываючы праўду пра гісторыю Гродна. Калі Гродна становіцца адным з цэнтраў беларускіх пратэстаў падчас прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года, Руслан сам становіцца мішэнню пераследу. Калі сістэма яго ідэалаў разбураецца, ён пачынае бачыць выразныя паралелі паміж трывогамі сучаснасці і падзеямі мінулага».
П'еса заснавана на гісторыях затрыманняў журналістаў у 2020-ым годзе. Гэта будзе спектакль у першую чаргу на тэму журналістыкі і сітуацыі, у якой яна знаходзіцца апошнія пяць гадоў. Аднак там таксама праводзяцца гістарычныя аналогіі, расказвае аўтарка Амалія Рызніч:
- Мы праводзім пэўную аналогію, што ў нейкім сэнсе журналісты нашага часу, людзі, якія фіксуюць інфармацыю, таксама становяцца сведкамі таго кантэксту, у якім існуем зараз мы. Такімі ж сведкамі, як былі героі інтэрвʼю Руслана аб перыядзе 1939-1945 гадоў. Увогуле, у нас там існуе гістарычная арка, і вось яна як раз перасякае тыя часы, якія адбываліся ў 2020 годзе з часам 1939-1945 гадоў, калі спачатку была савецкая акупацыя, пасля гэтага нямецкая і потым ужо зноў савецкая. Як аўтар, мне, канешне, здаецца, што гэтая тэма і тое, як у нас гэтая тэма раскрытая, як напісаны гэты тэкст, у большай ступені гэта для беларусаў. Хоць, вядома, у мяне ёсць надзея, што тыя архетыпічныя мадэлі, якія там паказаны, яны будуць зразумелыя чалавеку з розным культурным кодам. Але ўсё ж, вядома, той кантэкст, які там раскрываецца, ён найперш будзе зразумелы чалавеку, які нейкім чынам гэтыя падзеі перажываў ці меў нейкае дачыненне да іх.
Кірыл будзе граць галоўнага героя, Руслана, праўда не ў Варшаве, а ў Парыжы. Ён кажа, што задача – расказаць ці нагадаць пра падзеі 2020 года. Як за адзін момант з людзей пад націскам можна зняць ружовыя акуляры, як два бакі ў адзін момант могуць стаць ворагамі:
- Як добра сказаў рэжысёр, не трэба граць Руслана, трэба граць чалавека ў абставінах. Я, мы, шмат беларусаў былі ў абставінах 2020 года. Часам цяжка ў некаторых сцэнах згадваць моманты гвалту і зноў акунацца ў гэта, але досвед ёсць. Задача распавесці, як за адзін момант з людзей могуць зняць ружовыя акуляры пад націскам, што адбываецца са светапоглядам, як людзі становяцца ворагамі. Для мяне гэта гісторыя пра гэта. І гэта гісторыя незалежных СМІ. Як іх выціснулі з краіны.
Аляксандр упэўнены, што казаць пра падзеі 2020-га года надалей трэба, бо, як паказвае сучасная гісторыя, людзі не заўсёды вучацца на памылках:
- Мы бачым, што памяць чалавечая кароткая. У цэнтры Еўропы ідзе вайна, а яшчэ нядаўна ў школе мне расказвалі пра Другую сусветную ці Айчынную вайну. І гэтую гісторыю трэба расказваць. Тым больш, што рэакцыі, калі казаць пра плячо суседніх краін, не было ніякай, як сказаў прэзідэнт Зяленскі, Еўропа не адрэагавала. І нават не ў кантэксце Украіны мы павінны нагадваць адзін адному, што адбываецца. Гэта нагадвае, што трэба ісці і прагнуць гуманных, чалавечых адносін. Будаваць адносіны і грамадства так, каб ніколі падобнае не здарылася. Можа гэта і ружовыя акуляры, але калі да гэтага не імкнуцца, то гэта нават непавага да сябе. Таму нагадваць трэба.
«The Last Witness of Old Hrodna» вырас з праекту, які адбываўся ў Берліне, гаворыць аўтарка Амалія Рызніч:
- Першапачаткова гэты спектакль вырас з праекту, які адбываўся ў Берліне, сумесна з тэатрам імя Горкага «Echo of the Civic Resilience». І адным з галоўных арганізатараў быў фонд «Маршала». І ён, увогуле, як раз быў прысвечаны тэмам актывізма ў краінах Усходняга партнёрства, гэта значыць у Беларусі, у Расіі і ва Украіне. Мы прадстаўлялі беларускую каманду на гэтым праекце. І вось у ходзе гэтага праекта была напісана пʼеса і прэзентавана ў тэатры імя Горкага яшчэ ў снежні 2024 года. Прэзентацыя на той перыяд атрымалася вельмі ўдалая, таму ў нас зʼявілася магчымасць працягваць гэтую працу, прыцягнуць яшчэ партнёраў і паказаць яе ў Варшаве, а таксама яшчэ будзе паказ у Парыжы. Ну і вось мы разлічваем, што ў нас яшчэ будзе паказ у Капенгагене ў другой палове красавіка. Калі казаць пра пастаноўку, мы змянілі мову. Калі на момант прэзентацыі мы гралі на рускай з англійскімі субцітрамі, то зараз мы перайшлі на англійскую. У нас засталася руская мова ў пэўных персанажаў, якія прадстаўляюць адваротны бок падзей, якія мы паказваем, і беларускую мову.
Пасля спектаклю адбудзецца дыскусія на тэму «Перспектывы змен у Беларусі: 2026 год» з удзелам беларускіх і міжнародных экспертаў.
ав
слухайце аўдыё