78 гадоў таму, 8 мая 1945 года, быў падпісаны акт поўнай капітуляцыі Трэцяга рэйху, які завяршыў Другую сусветную вайну ў Еўропе. У гэты дзень свет адзначае Дзень Перамогі. Да капітуляцыі Японіі 2 верасня 1945 г. на Далёкім Усходзе працягваліся ваенныя дзеянні.Агулам той канфлікт доўжыўся 6 гадоў, у ім удзельнічалі 72 краіны. Агульныя страты склалі больш за 50 мільёнаў забітых, параненых, памерлых.
Для Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, хоць краіны рэгіёну былі ў кааліцыі пераможцаў, 8 траўня не ёсць нагодай для святкавання, кажа гісторык Бюро гістарычных даследаванняў Інстытуту нацыянальнай памяці Томаш Судола.
- Канец ІІ Сусветнай вайны азначаў для Польшчы новы этап няволі, падчас знаходжання ў савецкім абшары уплываў. Трэба зазначыць, што свята 8 мая мае зусім іншае вымярэнне для краін Заходняй Еўропы: Францыі, Бельгіі ды Галандыі, чым для Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Для гэтага рэгіёна канец ІІ Сусветнай вайны азначаў падзел свету на Ўсход і Захад, Еўропу накрыла Жалезная заслона.
Цэнтральная Еўропа амаль на 45 гадоў апынулася ў савецкай сферы ўплыву. Гісторык Бюро гістарычных даследаванняў Інстытута нацыянальнай памяці прафесар Славамір Калбарчык нагадвае, што ў выніку вайны краіны рэгіёну страцілі суверэнітэт і значную частку сваёй тэрыторыі. Найбольш яскравы прыклад – Польшча.
- Цяжка назваць Польшчу пераможцам па той прычыне, што мы не вярнулі сабе незалежнасць, якая была да вайны. Менавіта за гэта польскія жаўнеры змагаліся. Па-другое, мы сталі адзінай краінай у антынямецкай кааліцыі, якая ў выніку вайны страціла тэрыторыю. Замест 389 тыс. кв. км. тэрыторыі нам засталося 312 кв. км., што трэба назваць балючым парадоксам.
Томаш Судола нагадвае, што Польшча таксама панесла вялікія людскія страты падчас Другой сусветнай вайны.
- У першую чаргу трэба сказаць пра генацыд габрэяў у Польшчы, вынішчэнне нацыстамі таксама палякаў ды нацыянальных меншасцяў, якія ў 1939 жылі на тэрыторыі ІІ Рэчы Паспалітай. Падчас вайны немцы на тэрыторыі Польшчы здзейснілі мноства злачынстваў.
Паводле леташняй справаздачы аб стратах у вайне, прадстаўленай польскім урадам, немцы забілі больш за 5 200 000 палякаў, у тым ліку больш за 1,5 мільёна польскіх дзяцей. У дакладзе не ўлічваюцца ахвяры, забітыя саветамі.
Прафесар Славамір Калбарчык падкрэслівае, што акрамя людскіх і тэрытарыяльных страт, Польшча ў выніку Другой сусветнай вайны панесла таксама велізарныя матэрыяльныя страты.
- Мы страцілі нашы культурныя цэнтры на Усходзе, у першую чаргу Вільню ды Львоў з універсітэтам і Палітэхнікай. Жыхароў тых тэрыторый выгналі. Нашыя гарады пераўтварыліся ў руіны. Варшава была знішчаная на 80%, Познань – на 45%, Беласток – на 50%. Пасля вайны Польшча была краінай руін у выніку ваенных дзеянняў ды рабаўніцтва Краснай Арміі.
З 1990 года Дзень Перамогі адзначаецца ў Польшчы 8 траўня, як і ва ўсёй Заходняй Еўропе. Раней, на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, гэты дзень адзначаўся ў Польшчы і іншых краінах камуністычнага блоку 9 траўня. Гэта таму, што капітуляцыя была падпісана ў Берліне пасля 22 гадзін па цэнтральнаеўрапейскім часе. Па маскоўскім часе было ўжо за поўнач 9 траўня, і Сталін прызнаў гэтую дату Днём Перамогі.
Таксама ўкраінскія ўлады абвясцілі сёння, што хочуць усталяваць 8 мая Днём памяці і Перамогі над нацызмам у Другой сусветнай вайне 1939–1945 гг, каб больш не было ідэалагічнай гісторыі вайны, каб вайна больш не паўтаралася ў Еўропе. Адпаведнае рашэнне падпісаў прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі. Расіяне па-ранейшаму адзначаюць гадавіну заканчэння Другой сусветнай вайны 9 траўня. Пры гэтым перамога ў вайне стала падвалінамі агрэсіўнай палітыкі цяперашняй Расіі ў дачыненні да суседзяў.
Расія не адзіная краіна на постсавецкай прасторы, якая робіць стаўку на «гераічную рэтрасавецкасьць». У другой палове 1990ы-х гадоў перамога ў вайне была адной з галоўных ідэалагем беларускіх уладаў, якія тлумачылі курс на збліжэнне з Расіяй тым, што «гнілі ў адных акопах», апанентаў улады называлі нашчадкамі «фашыстаў ды калабарантаў», а замест Дня незалежнасці галоўным святам стаў Дзень вызвалення Мінску ад гітлераўцаў.
Далёка не ўсе ў Беларусі падзяляюць рэжымны погляд на 9 траўня. Для многіх – гэта свята міру і памяці.
Юры Ліхтаровіч