Dziewięć dekad wielkiej wiolinistyki. Historia Konkursu Wieniawskiego

Historia Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego zaczęła się w 1935 roku, w setną rocznicę urodzin patrona. Pomysłodawcą konkursu był Adam Wieniawski – bratanek kompozytora i wirtuoza, a zarazem prezes Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i dyrektor stołecznej Wyższej Szkoły Muzycznej im. Fryderyka Chopina. 

Występ konkursowy brytyjskiego skrzypka Henry’ego Temianki. Po lewej stronie widoczni członkowie jury (od prawej strony stołu): dyrektor Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego w Warszawie Adam Wieniawski, prof. Wacław Kochański, prof. Państwowego Konserwatorium Muzycznego w Warszawie Eugeniusz Morawski, skrzypaczka Irena Dubiska, prof. Państwowego Ko

Foto: NAC

Adam Wieniawski należał do grona osób odpowiedzialnych za sukces drugiej edycji Konkursu Chopinowskiego w 1932 roku, miał więc spore doświadczenie organizacyjne. Zapewne właśnie po zakończeniu zmagań pianistów narodził się pomysł stworzenia w Polsce kolejnego miejsca międzynarodowej konfrontacji młodych muzyków, tym razem skrzypków.

Wielkie ambicje pierwszej edycji

Przygotowania trwały półtora roku. Organizatorzy, skupieni przede wszystkim wokół Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, od początku zdołali nadać przedsięwzięciu dużą rangę. Inicjatywę poparły władze państwowe z prezydentem na czele, a za deklaracjami poparcia poszły także wysokie nagrody pieniężne. Konkurs szybko wzbudził zainteresowanie za granicą. Nagrodę dla francuskich uczestników zapowiedział nawet rząd Francji: miała ona przypaść w przypadku zajęcia czołowych miejsc przez reprezentantów tego kraju. W zmaganiach wzięło udział pięćdziesięciu pięciu skrzypków z szesnastu państw.

Pierwszy Konkurs Wieniawskiego odbył się w Warszawie od 3 do 16 marca 1935 roku. W jury znaleźli się przedstawiciele różnych europejskich szkół skrzypcowych. Przewodniczył mu Adam Wieniawski, a wśród jurorów byli między innymi Irena Dubiska, Wacław Kochański, Eugeniusz Morawski, Grzegorz Fitelberg, Georg Kulenkampff, Peder Møller i Henryk Neuhaus. Skład jury pokazywał ambicje organizatorów: chodziło o wydarzenie, które miało stać się międzynarodowym miejscem spotkania różnych tradycji wykonawczych.

Czytaj także:

• Konkurs Wieniawskiego 2026. Podsumowania, relacje i transmisje w radiowej Dwójce!
• 17. Konkurs Wieniawskiego coraz bliżej. "Czekają nas niezwykłe emocje"

Zwyciężczynią została piętnastoletnia Francuzka Ginette Neveu. Drugą nagrodę otrzymał Dawid Ojstrach, a trzecią Henry Temianka. Wśród laureatów znalazła się także Ida Haendel. Zwycięstwo Neveu było zresztą czymś więcej niż tylko sukcesem konkursowym. Recenzenci podkreślali jej niezwykłą indywidualność artystyczną i dojrzałość, która zupełnie nie odpowiadała jej wiekowi. Jeden ze sprawozdawców "Kurjera Warszawskiego" widział w sukcesie skrzypaczki dowód, że sztuka nie poddaje się "standaryzacji", a jej najważniejszą wartością pozostaje oryginalność silnej osobowości artystycznej.

Z Warszawy do Poznania

Pierwszy konkurs rozbudził dyskusję o kształceniu młodych skrzypków i o różnych modelach pedagogiki wiolinistycznej. Organizatorzy i obserwatorzy konkursu dostrzegali w nim możliwość konfrontowania polskiej szkoły skrzypcowej z tym, co działo się w najważniejszych ośrodkach muzycznych Europy. 

Wojna przerwała rozwój konkursu, a na kolejną jego edycję trzeba było czekać aż do 1952 roku. Co więcej, miejscem drugiego konkursu nie została Warszawa, lecz Poznań. Zniszczona stolica nie była w stanie powrócić do organizacji przedsięwzięcia tej skali, natomiast Poznań miał własne tradycje muzyczne.  W 1952 roku zwyciężył Igor Ojstrach – syn Dawida, który siedemnaście lat wcześniej zdobył w Warszawie drugą nagrodę. W jury zasiedli między innymi Tadeusz Szeligowski, Jacques Thibaud, Grażyna Bacewicz, Irena Dubiska i Eugenia Umińska.

Od tej pory Konkurs Wieniawskiego odbywa się w Poznaniu. W kolejnych dekadach jego jury tworzyli najwybitniejsi przedstawiciele światowej wiolinistyki. Pojawiali się w nim między innymi: Dawid Ojstrach, Henryk Szeryng, Josef Gingold, Igor Ojstrach, Wanda Wiłkomirska, Konstanty Andrzej Kulka, Ida Haendel i Krzysztof Jakowicz.    

Kolejne pokolenia, nowe szkoły, wielkie nazwiska

Konkurs przez kolejne dekady wyznaczał ważne momenty w karierach młodych skrzypków. Poznań stawał się miejscem konfrontacji różnych szkół: rosyjskiej, polskiej, francuskiej, niemieckiej, amerykańskiej, a z czasem także azjatyckich. Wśród osób związanych z konkursem pojawiały się kolejne generacje artystów – od wielkich postaci połowy XX wieku po skrzypków i pedagogów współczesnych, takich jak Shlomo Mintz, Maxim Vengerov, Alena Baeva czy Ilya Gringolts. 

  
Wielcy skrzypkowie, którzy sami budowali swoją pozycję w świecie muzycznym, po latach wracali do Poznania jako jurorzy i pedagodzy. Jest w tej historii jeszcze jeden paradoks. Kilka dni po warszawskim triumfie, 27 marca 1935 roku, Ginette Neveu wystąpiła w auli Uniwersytetu Poznańskiego, zachwycając tamtejszą publiczność. Nikt nie mógł wówczas wiedzieć, że po wojnie właśnie Poznań stanie się stałą siedzibą Konkursu Wieniawskiego. Nie można było też przewidzieć tragicznego losu samej Neveu, która zginęła w katastrofie lotniczej w 1949 roku, w wieku zaledwie trzydziestu lat.

Od pierwszej edycji minęło ponad dziewięćdziesiąt lat. Konkurs przetrwał wojnę, zmiany polityczne i kolejne przemiany świata muzycznego. Poznań, który w 1935 roku był dla zwyciężczyni pierwszego konkursu jedynie kolejnym miejscem koncertowym, od 1952 roku jest jego domem.

***

Oskar Łapeta