Przyszłość interesowała go nie po to, by przewidywać kolejne wynalazki. Technologia była dla Stanisława Lema przede wszystkim narzędziem pozwalającym stawiać pytania o człowieka, granice jego poznania, naturę inteligencji oraz o możliwość porozumienia z innymi formami życia. Stała się także podstawą do pytania o konsekwencje postępu, który może wymknąć spod kontroli.
– Moja specjalność wynikła z zachłanności. Z próby pogodzenia inklinacji literackich i naukowych – opowiadał w Polskim Radiu w 1966 roku. – Debiutowałem w 1946 roku wierszem lirycznym w "Tygodniku Powszechnym" oraz artykułem o nowotworach złośliwych w czasopiśmie medycznym. Groziło mi rozszczepienie osobowości. W pewnym sensie byłem więc skazany na fantastykę naukową – przyznał w rozmowie.
12:20 stanislaw-lem-wlodzimierz-maciag.mp3 Stanisław Lem opowiada m.in. o tym, jak opracowuje język swoich dzieł literackich. Z pisarzem rozmawia Włodzimierz Maciąg (PR, 1974)
>>> Sprawdź cykl "Wszystkie gatunki Lema" w Programie 2 Polskiego Radia <<<
- "Byłem skazany na fantastykę naukową"
Stanisław Lem poszerzył ramy tradycyjnej literatury science fiction. W swoich dziełach dotykał filozofii, futurologii, nauk przyrodniczych i humanistyki. W "Solaris", "Cyberiadzie", "Bajkach robotów", czy "Głosie Pana" fantastyczny świat stawał się laboratorium ludzkiego sposobu myślenia. Lema interesowały kierunki rozwoju nauki oraz konsekwencje, jakie nowa technologia może przynieść człowiekowi.
00:29 stanisław lem.mp3 Stanisław Lem o pisarskich początkach (Archiwum Polskiego Radia)
Czytaj także:
Pytania o rozwój człowieka i cywilizacji
W twórczości Stanisława Lema stale powracają pytania o inteligencję inną niż ludzka, możliwość stworzenia autonomicznych maszyn, zalew informacji czy świat, w którym technologia zaczyna pośredniczyć między człowiekiem a rzeczywistością. Jednocześnie pisarz pozostawał sceptyczny wobec przekonania, że każdy kolejny wynalazek musi automatycznie oznaczać postęp. W jego centrum nie znajdowała się bowiem maszyna, a człowiek zmuszony do życia w świecie coraz potężniejszych technologii.
"Pisanie jest dla mnie procederem bardzo nudnym i męczącym"
Stanisław Lem pisał dużo i pracował z niezwykłą regularnością. Przyjaciele wspominali, że wstawał jeszcze przed świtem i niemal natychmiast siadał do maszyny. Tego rytmu miał przestrzegać nawet podczas wyjazdów. – Na łamach "Kultury" spotkałem się z tą opinią, jakobym był rodzajem komputera tak zaprogramowanego, że wszystko mi z rękawa leci z największą łatwością – mówił w 1974 roku.
– Samo pisanie jest dla mnie procederem bardzo nudnym i męczącym. Niestety, gdy piszę, często myślę, że mógłbym coś innego robić, wynaleźć sobie jakieś zajęcie, że trzeba coś tam pilnego w piwnicy zrobić, przykręcić kontakt do ściany, zmienić żarówkę, samochód umyć… Tysiąc rzeczy się wtedy nagle przypomina – opowiadał.
16:46 Stanislaw-Lem-Walentyna-Toczyska.mp3 Stanisław Lem m.in. o swoim procesie twórczym. Z pisarzem rozmawia Walentyna Toczyska (PR, 1975)
Te pokusy nazywał "rozpaczliwymi wybiegami nieszczęśliwego umysłu" i miał na nie tylko jeden sposób: – Wiem z doświadczenia, że trzeba się zmuszać, trzeba być dla siebie bezwzględnym, surowym, bezlitosnym, bo inaczej się nie da, inaczej nic z tego nie będzie – wyjaśniał podczas rozmowy.
Eseista, filozof, futurolog i satyryk
Nie wszyscy wiedzą, że Stanisław Lem był także eseistą, filozofem, futurologiem i satyrykiem. Interesowały go epistemologia, ewolucja, teoria informacji, rozwój technologii, natura świadomości, ale również język i ograniczenia ludzkiej wyobraźni. Fantastyka dawała mu możliwość tworzenia sytuacji, których nie dało się znaleźć w rzeczywistości, a następnie sprawdzania, jak zachowałby się w nich człowiek.
Jego twórczość została przetłumaczona na ponad 50 języków, a łączny nakład książek liczony jest w dziesiątkach milionów egzemplarzy. Część tytułów na stałe weszła do kanonu światowej fantastyki, nieustannie inspirując pisarzy, filmowców, twórców teatralnych oraz autorów gier.
Za swoją twórczość otrzymał liczne nagrody i doktoraty honoris causa. Został uhonorowany m.in. Orderem Orła Białego oraz Złotym Medalem "Zasłużony Kulturze Gloria Artis". Jego imię noszą planetoida 3836 Lem oraz pierwszy polski satelita naukowy.
***
Stanisław Lem:
- Stanisław Lem (1921-2006) to jeden z najsłynniejszych na świecie (i najczęściej tłumaczonych na obce języki) pisarzy polskich, autor opowiadań i powieści fantastycznonaukowych, a także filozof, futurolog i krytyk literacki.
- Jako powieściopisarz debiutował książką "Astronauci" (1951), później wydał m.in. "Obłok Magellana" (1955), "Powrót z gwiazd" (1961), "Solaris" (1961), "Niezwyciężonego" (1964), "Głos Pana" (1968) i "Fiasko" (1987).
- Jest również autorem wielu opowiadań science fiction zebranych m.in. w tomach "Dzienniki gwiazdowe" (1957), "Bajki robotów" (1964), "Cyberiada" (1965) i "Opowieści o pilocie Pirxie" (1968), a także niefantastycznej trylogii "Czas nieutracony", z której najsłynniejszy jest pierwszy tom pt. "Szpital Przemienienia" (1955).
- Ponadto stworzył takie zbiory eseistyczne jak "Summa technologiae" (1964), "Filozofia przypadku" (1968) i "Fantastyka i futurologia" (1970).
***
W 2021 roku na stulecie urodzin pisarza Polskie Radio przygotowało serwis specjalny, w którym znaleźć można m.in. archiwalne nagrania wypowiedzi Stanisława Lema, opowieść o jego skomplikowanej biografii i przegląd jego twórczości.
>>> SPRAWDŹ SERWIS SPECJALNY POLSKIEGO RADIA POŚWIĘCONY STANISŁAWOWI LEMOWI >>>
***
PolskieRadio/ArchiwumPolskiegoRadia/zuzannachowaniec
