Steve Reich urodził się 3 października 1936 roku w Nowym Jorku. Dziś jego nazwisko kojarzy się przede wszystkim z minimalizmem, ale jego droga do tej stylistyki wcale nie była oczywista. Przełom nastąpił, gdy miał czternaście lat. Zaczął wtedy poważniej interesować się muzyką dawną i współczesną. Grał również na perkusji, początkowo myślał o zajęciu się jazzem. Na Uniwersytecie Cornella studiował filozofię, a muzykę początkowo traktował jako drugi kierunek.
"Chcę słyszeć proces"
W muzyce Reicha szczególnie ważny jest proces. Kompozytor interesował się sytuacją, w której słuchacz nie tylko słyszy efekt końcowy, ale może również obserwować, jak muzyka sama się zmienia. Powtarzana figura pozostaje taka sama, lecz niewielkie przesunięcie w czasie, zmiana akcentu czy stopniowe nakładanie się kolejnych warstw powodują, że zaczynamy słyszeć coś nowego.
Najbardziej charakterystycznym przykładem jest przesunięcie fazowe. Dwa identyczne wzory rytmiczne początkowo brzmią razem. Jeden z wykonawców zaczyna jednak grać minimalnie szybciej. Z czasem pojawia się przesunięcie, następnie kolejne, a w końcu z tego prostego procesu wyłaniają się nowe rytmy i wzory.
Reich zastosował tę zasadę najpierw w muzyce na taśmę. W It’s Gonna Rain z 1965 roku wykorzystał fragment kazania ulicznego kaznodziei, który został nagrany i powielony na dwóch kanałach. Stopniowo obie taśmy przesuwają się względem siebie. Powstają nowe rytmy i nowe brzmienia. Reich wcale nie potrzebował rozbudowanego materiału muzycznego, żeby stworzyć skomplikowaną strukturę. Wystarczający był dla niego prosty gest i czas.
Od taśmy do fortepianów
W 1966 roku powstał Melodica, ostatni utwór Reicha przeznaczony wyłącznie na taśmę. Kompozytor nagrał prostą melodię, a następnie odtworzył ją z dwóch kanałów, stopniowo przesuwając rejestracje względem siebie.
Rok później Reich przeniósł technikę do świata instrumentów. W Piano Phase dwóch pianistów powtarza szybką figurę. Jeden z nich zaczyna minimalnie przyspieszać, aż obie partie ponownie się spotykają, ale już przesunięte względem siebie o jedną szesnastkę. Proces ten powtarza się wielokrotnie. Pozornie w tej muzyce dzieje się bardzo niewiele. W rzeczywistości słuchacz zostaje postawiony w sytuacji, w której musi sam odkrywać pojawiające się wzory.
W Clapping Music Reich poszedł jeszcze dalej: pozbył się instrumentów i pozostawił wykonawcom jedynie rytm wyklaskiwany dłońmi. Jeden z muzyków zachowuje podstawową figurę, drugi przesuwa ją stopniowo o jedną ósemkę. Później obaj ponownie spotykają się w punkcie wyjścia. Minimalizm Reicha nie polega na tym, że "ciągle powtarza się to samo". Wręcz przeciwnie: powtarzalność stała się dla twórcy sposobem na pokazanie zmiany.
Afryka, Bali i odkrywanie rytmu
Na początku lat 70. Reich wyjechał do Ghany, gdzie przez pięć tygodni studiował polirytmiczną muzykę ludu Ewe u mistrza gry na bębnach Gideona Alorwoyiego. Doświadczenie to miało ogromne znaczenie dla jego twórczości. Wkrótce rozpoczął pracę nad Drumming, rozbudowanym utworem na dziewięcioosobowy zespół perkusyjny, głosy żeńskie i piccolo. Wokół tego dzieła powstał również zespół Steve Reich and Musicians, który przez wiele lat pozostawał głównym wykonawcą muzyki kompozytora.
Kilka lat później Reich zainteresował się muzyką balijskiego gamelanu. Studiował ją w Seattle i Berkeley, a doświadczenia te wpłynęły między innymi na Music for Mallet Instruments, Voices and Organ.
Muzyka, która oddycha
W latach 1974–1976 Reich komponował dzieło, które miało stać się jednym z najważniejszych utworów minimalizmu: Music for 18 Musicians.
Kompozycja opiera się na cyklu jedenastu akordów. Kolejne części wyrastają z tych akordów, a następnie muzyka powraca do punktu wyjścia. Większa liczba wykonawców pozwoliła Reichowi eksperymentować z nakładaniem się kolejnych warstw.
Ważny stał się także oddech wykonawcy. W Music for a Large Ensemble i Octet Reich potraktował długość ludzkiego oddechu jako miarę czasu. Nawet tam, gdzie pojawiały się głosy, często nie służyły one przekazywaniu tekstu, lecz stawały się kolejnym elementem brzmienia.
Żydowskie dziedzictwo i pamięć
W latach 80. muzyka Reicha zmieniła charakter. Do swojej twórczości coraz częściej włączał tematy historyczne i związane z żydowskim dziedzictwem. W Different Trains Reich zestawił w tej kompozycji wspomnienia własnych podróży pociągiem między Nowym Jorkiem a Kalifornią z pociągami, którymi w tym samym czasie europejskie dzieci były wywożone na śmierć przez nazistów.
W utworze pojawiają się nagrania ludzkich głosów, a ich rytm i melodia zostają przejęte przez kwartet smyczkowy. W 1990 roku nagranie Different Trains w wykonaniu Kronos Quartet otrzymało Grammy za najlepszą współczesną kompozycję klasyczną.
Reich słucha świata
Twórczość Reicha nigdy nie ograniczała się do sal koncertowych. Jego muzyka znalazła oddźwięk w bardzo różnych środowiskach. Wśród artystów i zespołów, które pozostawały pod wpływem jego twórczości, znajdują się tak różni od siebie artyści jak John Adams, Michael Nyman, Aphex Twin, Björk czy Brian Eno.
Szczególnym przykładem jest Electric Counterpoint. Fragment tego utworu wykorzystał w 1990 roku brytyjski zespół The Orb w Little Fluffy Clouds, dzięki czemu muzyka Reicha trafiła do nowego pokolenia słuchaczy. W 1999 roku ukazał się album Reich Remixed, na którym jego utwory przetwarzali twórcy muzyki elektronicznej. Sam Reich również nie odcina się od muzyki popularnej. W 2013 roku powstał Radio Rewrite, utwór inspirowany muzyką Radiohead.
Dziewięćdziesiąt lat i wciąż ta sama ciekawość
Reich otrzymał wiele najważniejszych wyróżnień. Wśród nich znalazły się Edward MacDowell Medal, Praemium Imperiale, Polar Music Prize, Pulitzer Prize for Music za Double Sextet, Gold Medal in Music przyznany przez American Academy of Arts and Letters oraz Złoty Lew za całokształt twórczości muzycznej na Biennale w Wenecji. Ale chyba ciekawszy od listy nagród jest fakt, że Reich przez kolejne dekady zmieniał własną muzykę, nie porzucając zainteresowania czasem i procesem. Daje słuchaczowi prosty materiał i pozwala, by sam usłyszał, co może z niego powstać.
***
Oskar Łapeta
