Christopher Nolan od lat marzył o zmierzeniu się z mitologią grecką. Po nieudanych planach adaptacji „Iliady” reżyser sięgnął po „Odyseję” Homera, przygotowując projekt, który od początku zapowiadał się jako jedno z największych wydarzeń kinowych ostatnich lat. Film powstał za ogromny budżet, był realizowany w lokacjach takich jak Islandia, Maroko, Grecja i Sycylia, a Nolan po raz pierwszy w historii nakręcił całość na analogowych kamerach IMAX.
Czy jednak za gigantycznym rozmachem nie zniknęła sama historia? Zdaniem Macieja Statora, krytyka filmowego z portalu Filmweb, odpowiedź brzmi: nie. Nolan nie potraktował „Odysei” jako pretekstu do stworzenia kolejnego wielkiego widowiska w stylu hollywoodzkich eposów, ale jako tekst, z którym można wejść w dialog.
„To jest dużo bardziej film Nolana, który jednocześnie jest Odyseją, jakąś jego interpretacją, reinterpretacją, a znacznie mniej wielkim widowiskiem w klimacie chociażby Troi sprzed 20 lat” – mówi Satora.
Jednym z tematów budzących zainteresowanie jeszcze przed premierą była decyzja o uwspółcześnieniu niektórych elementów filmu. W obsadzie pojawiają się między innymi Lupita Nyong’o, Elliot Page czy Travis Scott, który odpowiada za muzyczny akcent w jednej ze scen.
Według Macieja Satory nie należy jednak sprowadzać reinterpretacji Nolana wyłącznie do kwestii obsadowych. Jego zdaniem znacznie ciekawszym zabiegiem jest sposób przedstawienia samych bohaterów i wydarzeń znanych z homeryckiego pierwowzoru.
„Wiesz co, wydaje mi się, że jeżeli chcemy traktować pomysły na chociażby przedstawienie Heleny Trojańskiej jako coś przełomowego, jako coś reinterpretacyjnego, jako coś odległego od oryginalnego tekstu, to myślę, że dużo mniej upatrywałbym to akurat w kwestiach castingowych i akurat w tym, że Helenę Trojańską gra czarnoskóra Lupita Nyong'o, a bardziej, że sama Helena Trojańska jest na przykład przedstawiona tutaj jako ofiara wojny trojańskiej. To jednoznaczna ofiara cierpiąca z powodu jej rezultatu” – tłumaczy.
To właśnie wojna staje się jednym z najważniejszych tematów filmu. Nolan odchodzi od klasycznej wizji konfliktu jako wielkiego heroicznego starcia i pokazuje go jako źródło cierpienia oraz traumę, z którą bohaterowie muszą żyć.
„To zresztą napędza całe myślenie o wojnie trojańskiej Christophera Nolana w tymże filmie, co oczywiście można potraktować jako pewien gest uwspółcześniający” – dodaje Statora.
Choć „Odyseja” imponuje realizacyjnym rozmachem, Satora zwraca uwagę, że film nie jest nastawiony przede wszystkim na spektakl.
„Ten film wygląda znakomicie. Jest zresztą pierwszym w historii kina filmem nakręconym całości na analogowych kamerach IMAX” – mówi.
Nolan od dawna chciał zrealizować taki projekt, jednak wcześniej ograniczenia techniczne i budżetowe pozwalały mu wykorzystywać kamery IMAX jedynie przy wybranych sekwencjach. Tym razem cały film podporządkowany został tej wizji.
Zagłada Troi, kadr z filmu "Odyseja" reż. Christopher Nolan fot. Syncopy / Universal Pictures
Jednocześnie Statora podkreśla, że charakterystyczny dla Nolana chłodny, naturalistyczny styl sprawił, że reżyser nie poszedł drogą klasycznego kina mitologicznego pełnego przepychu.
„Ale jednak wydaje mi się, że taki naturalistyczny, zimny naturalizm, który reprezentuje swoim stylem Nolan trochę wymuszał to, żeby ta opowieść nie była nie wiadomo jak rozwinięta w tych wątkach mitologicznych” – zauważa.
W filmie pojawiają się oczywiście elementy znane z Homera: Polifem, Laistrygonowie czy Kirke zdolna przemieniać bohaterów w zwierzęta. Jednak zdaniem krytyka Nolan wykorzystuje te motywy przede wszystkim po to, by opowiedzieć historię człowieka, a nie stworzyć jedynie paradę efektów specjalnych.
„Nie spodziewałem się, że Christopher Nolan będzie zainteresowany bardziej tekstem niż widowiskiem, na które ten tekst mu pozwala” – przyznaje Satora.
Największa zmiana w spojrzeniu Nolana na historię Homera dotyczy samego Odyseusza i jego stosunku do wojny trojańskiej.
W interpretacji reżysera zwycięstwo nie jest wyłącznie powodem do chwały. Staje się również źródłem poczucia winy i pytania o cenę końca pewnej epoki.
Kadr z filmu "Odyseja" reż. Christopher Nolan fot. Syncopy / Universal Pictures
„Tak, tak mi się wydaje. Myślę, że taka zasadnicza kwestia, oczywiście nie wchodząc za głęboko w spoilery, dotyczy tutaj właśnie samego podejścia do wojny trojańskiej głównego bohatera, która zaczyna w tym filmie pracować trochę jako trauma, jako rzecz jednoznacznie negatywna, jako wyrzut sumienia głównego bohatera, który nagle orientuje się, że być może skończył pewną epokę, że być może zabił bogów, że być może zburzył stary porządek rzeczywistości i teraz tym ciężarem musi się mierzyć, wracając do domu” – mówi krytyk.
Dzięki temu klasyczna opowieść sprzed tysięcy lat zyskuje nowy wymiar. Nolan nie próbuje zastąpić Homera własną historią, ale przesuwa akcenty, pokazując, że nawet najstarsze mity mogą nadal zadawać współczesne pytania.
A największym zaskoczeniem filmu może być właśnie to, że twórca kojarzony z monumentalnym kinem science fiction i wielkimi widowiskami tym razem postawił przede wszystkim na człowieka, pamięć i konsekwencje wojny.
„On jest przede wszystkim zainteresowany Odyseją. No i to jest ekscytujące bardzo do oglądania, niesamowicie nawet” – podsumowuje Maciej Satora.
pż