Celem misji było przetransportowanie z okupowanej Polski do Wielkiej Brytanii zdobytych części rakiety V-2 – tajnej i budzącej postrach broni Adolfa Hitlera.
W lipcu 1944 roku brytyjscy i polscy planiści przygotowali ściśle tajną wspólną operację. Pod osłoną nocy samolot RAF Dakota wystartował z Brindisi w południowych Włoszech i skierował się na ukryte prowizoryczne lądowisko w pobliżu Tarnowa.
Lądowisko było jedynie starannie przygotowaną łąką otoczoną przez tereny kontrolowane przez Niemców. Gdy żołnierze Armii Krajowej zabezpieczyli okolicę, samolot bezpiecznie wylądował. Na pokład w pośpiechu załadowano elementy rakiety V-2, raporty naukowe oraz inne materiały wywiadowcze. Ewakuowano również kilku ważnych kurierów Polskiego Państwa Podziemnego i przedstawicieli władz politycznych.
Ulewne deszcze zamieniły lądowisko w grzęzawisko, a koła Dakoty ugrzęzły w błocie. Każda dodatkowa minuta spędzona na ziemi zwiększała ryzyko wykrycia przez Niemców. Żołnierze Armii Krajowej rozpaczliwie odkopywali podwozie, podłożyli pod koła drewniane belki i z całych sił wypchnęli samolot, który w końcu uwolnił się z błota i wzbił się w niebo.
Replika rakiety V-2 z oryginalnymi fragmentami. Muzeum Armii Krajowej w Krakowie fot. British Poles
Bezcenny ładunek dotarł do Wielkiej Brytanii zaledwie kilka dni później. Brytyjscy naukowcy natychmiast przystąpili do badania zdobytych części rakiety i dokumentacji technicznej. Po raz pierwszy alianci uzyskali bezpośredni wgląd w konstrukcję rakiety V-2, jej silnik, system paliwowy oraz mechanizm naprowadzania.
Zdobyte informacje znacząco poszerzyły wiedzę aliantów o niemieckim programie zaawansowanej broni i pomogły w planowaniu działań wojennych w ostatnim roku konfliktu. Potwierdziły również wiarygodność wcześniejszych raportów przekazywanych przez polski ruch oporu, którego siatka wywiadowcza należała do najcenniejszych źródeł informacji działających za liniami wroga.
Od 25 lat proboszcz parafii w Zabawie, ks. Zbigniew Szostak, organizuje uroczystości upamiętniające operację Most III. Biorą w nich udział kombatanci Armii Krajowej, grupy rekonstrukcyjne, historycy oraz mieszkańcy regionu. Jak podkreśla ksiądz Szostak, lokalna społeczność jest świadoma i dumna z tego wyjątkowego rozdziału historii.
W tym roku uroczystości miały wyjątkowy charakter. Zgromadziły przedstawicieli władz lokalnych z Zabawy, Tarnowa i Krakowa, posłów, weteranów, historyków, rekonstruktorów oraz reprezentację Wojska Polskiego i Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Po raz pierwszy w wydarzeniach wziął udział przedstawiciel Ambasady Brytyjskiej w Warszawie – komandor Matt Feeney.
Pomnik „Oni ocalili Londyn”. Komandor Matt Feeney i Maria Byczynski fot. Olgierd Grott
Po niezwykle wzruszających i patriotycznych przemówieniach zostały złożone wieńce, odśpiewano hymn państwowy, odczytano apel poległych i złożono wieńce pod pomnikiem upamiętniającym uczestników operacji Most III.
Po części oficjalnej odbyła się Msza święta i piknik historyczny. Warto dodać, że dzięki staraniem kustosza ks. Zbigniewa Szostaka w Zabawie powstał hangar – muzeum, w którym eksponowane są cenne pamiątki historyczne i szczątki rakiety.
Choć operacja Most III nie mogła zapobiec wszystkim atakom, dostarczyła Wielkiej Brytanii bezcennej wiedzy technicznej w kluczowym momencie wojny. Niezwykła odwaga żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego została po latach upamiętniona m.in. w tytule książki Bernarda Newmana z 1955 roku „They Saved London” („Oni ocalili Londyn”). W 2026 roku ukazała się również książka Guya Waltersa Stealing Hitler’s Rocket: The Secret Mission to Capture Hitler’s V2 Rocket, opisująca tę niezwykłą operację Armii Krajowej. Obydwie te książki zostały przez nas ofiarowane do zbiorów Muzeum.
W trakcie pikniku miało miejsce wyjątkowe wydarzenie. Przedstawiciel Ambasady Brytyjskiej w Warszawie – komandor Matt Feeney, powitał serdecznie zgromadzonych gości, wyraził podziw dla zaangażowania miejscowej ludności w pielęgnowaniu pamięci historycznej. Był bardzo wzruszony zaproszeniem na obchody, podkreślał wagę operacji Most III, która dostarczyła aliantom bezcennych informacji wywiadowczych.
Pan komandor przywiózł ze sobą list od Pani Ambasador Damy Melindy Simmons, która napisała, między innymi: „Wydarzenia z lipca 1944 roku zajmują szczególne miejsce we wspólnej historii Polski i Wielkiej Brytanii. Dzięki odwadze Żołnierzy Armii Krajowej, pracy polskich naukowców oraz zaangażowaniu osób działajacych w konspiracji, alianci otrzymali cenne informacje dotyczące rakiety V-2. Był to przykład niezwykłej determinacji i współpracy w jednym z najtrudniejszych okresów naszej wspólnej historii.”
List od Pani Ambasador miała zaszczyt odczytać Maria Byczynski, redaktor naczelna portalu British Poles.
W następnej części obchodów miał miejsce panel historyczny poświęcony Operacji Most III, jej wpływowi na przebieg II wojny światowej, współpracy Armii Krajowej i aliantów oraz pielęgnowaniu pamięci historycznej. Wzięli w nim udział: profesor Olgierd Grott, zastępca dyrektora Muzeum Armii Krajowej w Krakowie, Tomasz Kosecki, Dyrektor Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, ksiądz kustosz Zbigniew Szostak, radny Wiesław Jeleń, współtwórca Parku Historycznego „Blizna” (gdzie znajdował się poligon doświadczalny i wyrzutnia rakiet V-1 i V-2).
Maria Byczynski odczytuje list Ambasador Wielkiej Brytanii Damy Melindy Simmons. Obok Komandor Matt Feeney fot. British Poles
Na zakończenie uroczystości komandor Matt Feeney odwiedził drugi pomnik znajdujący się na miejscu dawnego lądowiska i upamiętniający tę brawurową operację Armii Krajowej z napisem zaczerpniętym ze słów Winstona Churchilla: "Oni uratowali Londyn”.
Jesteśmy dumni, że jeden z największych sukcesów Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej był możliwy dzięki odwadze, pomysłowości i poświęceniu polskich żołnierzy podziemia, działających głęboko za liniami wroga.
British Poles/pż