Posłuchaj audycji "Co ma w środku »Lalka«?" >>>
"Lalka" Bolesława Prusa to nie tylko historia niespełnionej miłości Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej, lecz także jedno z najciekawszych polskich literackich studiów pieniądza. W powieści pieniądz nie jest wyłącznie środkiem wymiany – staje się siłą, która organizuje relacje między ludźmi, wyznacza społeczną hierarchię i wpływa na sposób, w jaki bohaterowie postrzegają świat oraz samych siebie.
Pieniądz - jeden z bohaterów "Lalki"
Badacze literatury zwracają uwagę na wyjątkową obecność języka ekonomii w "Lalce". Słowa związane z pieniędzmi, kapitałem, walutami czy cenami pojawiają się w powieści setki razy, a Prus z niezwykłą dokładnością opisuje wartość towarów, zarobki, rabaty, wydatki i zyski z interesów Wokulskiego. Dzięki temu ekonomia nie pozostaje jedynie tłem wydarzeń – staje się jednym z kluczowych wymiarów świata przedstawionego.
- Przypomina mi się ten słynny song z kabaretu Boba Fosse’a "Money, Money, Money", w wersji filmowej śpiewany przez Lizę Minnelli. Pojawia się tam fraza o pieniądzu, który napędza świat – o sile, która krąży, ale też wymusza krążenie wszystkiego wokół. I Prus mógłby zanucić, a nawet gromko zaśpiewać z Lizą Minnelli dokładnie tę samą frazę. Ironista i humorysta – trochę o tym zapomnieliśmy, ale ta cecha Prusa, a także jego pisarstwa, pewnie jeszcze do nas wróci. Daje o sobie znać również w tym wątku: pieniądza i jego roli w życiu nowoczesnego człowieka - podkreślił prof. Ryszard Koziołek.
Odkryj "Lalkę" na nowo – posłuchaj audiobooka Polskiego Radia >>>
Pieniądze pod podszewką świata Prusa
Jedna z najbardziej zagadkowych scen "Lalki" pojawia się już w samym tytule powieści – podczas procesu o lalkę. Dla prof. Ryszarda Koziołka ten szczegół jest kolejnym przykładem tego, jak Bolesław Prus konstruuje znaczenia ukryte w nazwach, słowach i pozornie drobnych elementach świata przedstawionego.
- Wracając do naszego głównego tytułu, czyli pytania: co "Lalka" ma w środku, przypomnijmy tę scenę procesu o lalkę, kiedy sędzia zagląda do wnętrza zabawki i widzi tam napis sklepu "Wokulski i Mincel". Prus bardzo lubi bawić się etymologiami, znaczącymi imionami i słowami. I to również nie jest przypadkowe, ponieważ Mincel – niemieckie nazwisko – ma rdzeń mince, czyli moneta. Jedną z właściwych odpowiedzi na pytanie, co lalka ma w środku, jest więc odpowiedź: lalka ma w środku pieniądze - zauważył historyk literatury.
Skala obecności pieniądza w tej pozytywistycznej powieści jest wyjątkowa, co pokazują także literaturoznawcze analizy poświęcone ekonomicznemu wymiarowi powieści. Prof. Józef Bachórz w opracowaniu "O pieniądzach i kwestiach ekonomicznych w Lalce Bolesława Prusa" zwrócił uwagę na niezwykłą częstotliwość pojawiania się słów związanych z finansami. Jego wyliczenia pokazują, że pieniądz nie jest w powieści jedynie elementem tła – stanowi jeden z najważniejszych języków opisu świata przedstawionego.
Czytaj też:
"Lalka" i narodziny nowoczesnego kapitalizmu
Skala obecności pieniądza w tej pozytywistycznej powieści jest wyjątkowa, co pokazują także literaturoznawcze analizy poświęcone ekonomicznemu wymiarowi powieści. Prof. Józef Bachórz w opracowaniu "O pieniądzach i kwestiach ekonomicznych w Lalce Bolesława Prusa" zwrócił uwagę na niezwykłą częstotliwość pojawiania się słów związanych z finansami. Jego wyliczenia pokazują, że pieniądz nie jest w powieści jedynie elementem tła – stanowi jeden z najważniejszych języków opisu świata przedstawionego. Nazwy odnoszące się do pieniędzy występują w powieści Prusa około 850 razy.
- Analiza frekwencyjna zwraca uwagę na pewne natręctwa pisarza, niekoniecznie przez niego samego uświadomione. Prus niezwykle często używa słów związanych z pieniędzmi, monetami, ale na co Bachórz również zwraca uwagę, w tym studium częściej pojawiają się określenia odnoszące się do dużych pieniędzy, niż do tych drobnych. Konkluzja jest znowu zdroworozsądkowa: "Lalka" jest opowieścią o pieniądzach, ale przede wszystkim o dużych pieniądzach. O takich, które wykraczają poza kwoty potrzebne do codziennego przeżycia - mówił gość Dwójki.
- W pewnym momencie Rzecki dziwi się Stasiowi, że potrzebuje tych setek tysięcy rubli – jemu przecież na życie wystarczyłby tysiąc rubli rocznie. I to jest bardzo ważna uwaga, bo z jednej strony zwraca uwagę na tajemnicę samej postaci Wokulskiego, ale z drugiej – na coś, co czyni "Lalkę" wielką powieścią. To powieść, która chwyta pewien moment dziejowy Polski i świata, kiedy pieniądz przestaje być rozumiany wyłącznie jako środek do zdobywania dóbr, a staje się celem samym w sobie – czyli istotą kapitalizmu - opowiadał prof. Ryszard Koziołek.
***
Tytuł audycji: Co ma w środku "Lalka"?
Prowadzenie: Małgorzata Szymankiewicz, prof. Ryszard Koziołek
Data emisji: 19.07.2026
Godz. emisji: 14.00
