Powieści na antenie

"Bywalec zieleni"

Ostatnia aktualizacja: 04.11.2022 11:15
5 listopada minie 85 lat od śmierci Bolesława Leśmiana. Z tej okazji przypomnieliśmy na antenie Dwójki fragmenty książki "Bywalec zieleni" Piotra Łopuszańskiego, poświęconej poecie. Leśmian został w niej pokazany jako człowiek o wybitnym umyśle i wielkim talencie poetyckim, a zarazem jako marzyciel nieradzący sobie z problemami codzienności.
Jarosław Gajewski z książką Bywalec zieleni
Jarosław Gajewski z książką "Bywalec zieleni"Foto: Wojciech Kusiński/PR

To kolejna już książka Piotra Łopuszańskiego poświęcona poecie. Tym razem autor przedstawia wiele nieznanych faktów, ciekawych dokumentów, przytacza nowe informacje. Przypomina zapomniane teksty poety, obala wiele nieprawdziwych opowieści o nim i jego bliskich, cytuje nekrologi, listy, wspomnienia.

Leśmian został pokazany jako człowiek o wybitnym umyśle i wielkim talencie poetyckim, a zarazem jako marzyciel nieradzący sobie ze złożonością życia codziennego. Podczas pracy nad publikacją autor stykał się z niedopowiedzeniami, nieścisłościami i zagadkami.

Książkę opublikowało Wydawnictwo Iskry.

Na antenie radiowej Dwójki fragmenty "Bywalca zieleni" czytał Jarosław Gajewski.

***

Na rok 2022 przypada 145. rocznica urodzin i 85. rocznica śmierci poety. Bolesław Leśmian jest jednym z najważniejszych polskich twórców i nie ma wątpliwości, że można go stawiać w jednym rzędzie z takimi poetami, jak Kochanowski, Mickiewicz, Norwid czy Słowacki.

Posłuchaj
09:38 To się czyta Dwójka 31 października 2022 11-02-28.mp3 Piotr Łopuszański - "Bywalec zieleni". Czyta Jarosław Gajewski. Fragm. 1. (To się czyta/Dwójka)

09:41 To się czyta Dwójka 1 listopad 2022 11_00_51.mp3 Piotr Łopuszański - "Bywalec zieleni". Czyta Jarosław Gajewski. Fragm. 2. (To się czyta/Dwójka)

09:44 Dwojka To sie czyta 2022_11_02-11-02-13.mp3 Piotr Łopuszański - "Bywalec zieleni". Czyta Jarosław Gajewski. Fragm. 3. (To się czyta/Dwójka)

10:18 Dwójka to się czyta 3.11.2022.mp3 Piotr Łopuszański "Bywalec zieleni", czyta Jarosław Gajewski - fragm. 4. (To się czyta/Dwójka)

Posłuchaj
09:52 Dwojka To sie czyta 2022_11_04-11-00-37.mp3 Piotr Łopuszański "Bywalec zieleni", czyta Jarosław Gajewski - fragm. 5. (To się czyta/Dwójka)     

***

Tytuł audycji: To się czyta

Przygotowała: Elżbieta Łukomska

Daty emisji: 31.10-4.11.2022

Godzina emisji: 11.00

Czytaj także

Szalom Asz - pisarz, który nie bał się poruszać tematów tabu

10.07.2022 05:40
10 lipca 1957 roku w Londynie zmarł Szalom Asz - jeden z najpopularniejszych pisarzy tworzących w języku jidysz. Niejednokrotnie potępiany przez środowiska żydowskie, zasłynął swoim kontrowersyjnymi dziełami, w których chętnie poruszał temat biedy, prostytucji, czy homoseksualizmu.
Szalom Asz. Nieznane są personalia pozującej z nim kobiety
Szalom Asz. Nieznane są personalia pozującej z nim kobiety Foto: NAC/Domena publiczna

W swojego siedemdziesięciosiedmioletniego życia wydał ponad trzydzieści utworów - od momentu debiutu, praktycznie nie było roku, w którym nie ukazałaby się jego nowa książka. Mimo iż za czasów swojego życia był jednym z najbardziej znanych pisarzy żydowskich, jego dorobek jest dziś w Polsce prawie zupełnie zapomniany.

Odrzucony przez najbliższych

Szalom Asz urodził się 1 listopada 1880 roku w Kutnie w wielodzietnej rodzinie chasydzkiej. Jego ojciec – Moszka Asz – był handlarzem bydła, natomiast matka Frajda Malka z domu Widawska zajmowała się domem. Odebrał tradycyjne religijne wykształcenie – uczęszczał do chederu i do jesziwy. Podobno ojciec przyszłego pisarza nalegał, żeby został rabinem, jednak Szalom Asz miał inny pomysł na życie – zainteresował się kulturą i literaturą świecką. Jego decyzje spotkały się z dezaprobatą rodziny, więc dramaturg zdecydował się opuścić Kutno.

Początkowo mieszkał we Włocławku, natomiast w 1900 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie dzielił mieszkanie z dwoma żydowskimi poetami - Awromem Rejzenem i Hirszem Dawidem Nombergiem. Mężczyźni żyli w skrajnej biedzie. Wkrótce Szalom Asz nawiązał kontakt z Icchokiem Lejbem Perecem – wybitnym twórcą literatury jidysz. Za jego namową w tym samym roku na łamach dziennika "Der Jid" opublikował swoje debiutanckie dzieło w tym języku – opowiadanie "Mojszele". Od tego momentu Szalom Asz regularnie wydawał zbiory swoich utworów.

W 1903 roku poślubił Matyldę Szapiro – córkę znanego tłumacza i hebraisty Menachema Mendla Szapiro. Dzięki nowej rodzinie mógł bez przeszkód oddać się pisarstwu, co prędko zaowocowało wydaniem książki "A sztetl" (jid. "Miasteczko") w 1904 roku. Utwór przedstawia codzienne życie mieszkańców małej miejscowości i był inspirowany rodzinnymi stronami autora. 

Początkowo dzieło – napisane w języku jidysz - ukazywało się w odcinkach na łamach pisma "Der Frajnd". Już wówczas zostało ciepło przyjęte zarówno przez krytyków, jak i czytelników. Kilka lat później książka została przetłumaczona na język polski.

Tak ocenił ją Bolesław Leśmian w "Nowej Gazecie" w 1911 roku: "Książka budzi ciekawość niezwykłą i dzięki rozpędowi, z którym jest pisana, i dzięki niespodzianym scenom, od których się roi tajemnicze wnętrze ludnego miasteczka. [...] Istnieją tu domy zapadłe i na wpół zrujnowane, których właścicielami są wszyscy naraz i nikt z osobna. Istnieją tu ludzie, którzy wszyscy razem stanowią całość nierozerwalną i niepodzielną. [...] Bohaterem tej książki jest nie człowiek, lecz całe Miasteczko".

Życie na walizkach

Najbardziej znanym dziełem Szaloma Asza był jednak "Got fun nekome" (jid. "Bóg zemsty") z 1907 roku. Akcja sztuki dzieje się w domu publicznym. Bohaterowie utworu zmagają się z wieloma dylematami moralnymi, skrajną biedą i ludzką chciwością. Ponadto autor w swoim dramacie umieścił wątki homoseksualne. "Bóg zemsty" wzbudził nie lada kontrowersje – żydowskie środowiska religijne okrzyknęły nawet autora zdrajcą narodu. 

Głównym bohaterem sztuki jest Jankiel. Ten z pozoru stateczny, przyzwoity ojciec i mąż, prowadzi w suterenie swojej kamienicy dom publiczny. Sytuacja komplikuje się, gdy jego córka Ryfka zostaje uwiedziona przez prostytutkę. 

Szalom Asz chętnie nawiązywał kontakty z polskimi artystami – regularnie odwiedzał Kraków, gdzie spotykał się między innymi ze Stefanem Żeromskim, Stanisławem Witkiewiczem i Marią Dąbrowską. Stąd wiele utworów pisarza było tłumaczonych na język polski.

W 1908 roku odwiedził Palestynę, a dwa lata później Stany Zjednoczone. Rozpoczął się jeden z najpłodniejszych okresów życia Szaloma Asza – do 1918 roku wydał dziewięć utworów. Do najbardziej znanych należy dramat "Der weg tsu zich" (jid. "Droga do samego siebie"). W tym samym czasie pisarz zaangażował się również w propagowanie pomysłu proklamowania jidysz jako narodowego języka żydowskiego.

Po wybuchu I wojny światowej Szalom Asz zamieszkał na stałe w Stanach Zjednoczonych, gdzie zaczął pracować w gazecie "Forwerts". Jednocześnie został jednym ze współzałożycieli American Jewish Joint Distribution Committee, czyli tak zwanego Jointu. Istniejąca do dziś organizacja zajmuje się wspieraniem – głównie finansowym – życia i inicjatyw żydowskich. Nie porzucił jednak literatury – regularnie wydawał coraz to nowe utwory. W 1918 roku ukazała się jego książka "Onkl Mozes" (jid. "Wujek Mojżesz") przedstawiająca żydowską społeczność zamieszkującą nowojorską dzielnicę Lower East Side.

Po zakończeniu I wojny światowej opublikował powieści "Kidusz ha-Szem" ("Uświęcenie Imienia Bożego") i "Di kiszefmacherin fun Kastilie" (jid. "Czarodziejkę z Kastylii"). Obie poruszały temat cierpienia narodu żydowskiego. 

Liczne kontrowersje

W latach 30. Szalom Asz kilkukrotnie zmieniał miejsce zamieszkania – przebywał między innymi we Francji, Niemczech oraz w Polsce. Gdy nastroje antysemickie w Europie nasiliły się, powrócił do Stanów Zjednoczonych. Tam zaczął wydawać książki wchodzące w skład trylogii "Farn mabul" (jid. "Przed Potopem"). Głównym bohaterem utworów jest młody syn bogatego kupca Zachary Mirkin, który wędruje po Europie Wschodniej – odwiedza Petersburg, Warszawę i Moskwę. Jego oczami możemy podziwiać życie ówczesnych miast.

Podczas II wojny światowej Szalom Asz publikował książki zainspirowane wczesnym chrześcijaństwem – mowa tu o powieściach "Der man fun Naceres" (jid. "Człowiek z Nazaretu"), "Der Apostel" (jid. "Apostoł") i "Maria". Trylogia spotka się z ostrym sprzeciwem środowisk żydowskich, które uznały, że pisarz namawia czytelników do konwersji religijnej. Z tego powodu został nawet zwolniony z pracy redaktora w gazecie "Forwerts".

W 1946 roku ukazał się zbiór nowel pisarza poświęconych  Zagładzie - "Płonący cierń". Niedługo później Szalom Asz wydał dramat "Narodziny Hitlera".

Pisarz ostatnie lata życia spędził w Izraelu. Zmarł 10 lipca 1957 roku w Londynie.

jb

Podczas pracy korzystałam z tekstu Aleksandry Król, "Asz Szalom" opublikowanego na stronie sztetl.org, artykułu Belli Szwarcman-Czarnoty "Szalom Asz", który ukazał się na stronie culture.pl oraz recenzji Bolesława Leśmiana książki "Miasteczko" Szaloma Asza, która ukazała się w 1911 roku na łamach "Nowej Gazety". 

Czytaj także

"Leśmian – encyklopedia". Kompendium wiedzy o poecie

31.12.2021 16:00
W pierwszych dniach nowego roku zapraszaliśmy do wysłuchania fragmentów książki "Leśmian – encyklopedia", której autorem jest Jarosław Marek Rymkiewicz. Wydawnictwo ukazało się nakładem Fundacji Evviva l'arte. Czytał Andrzej Ferenc.
Andrzej Ferenc
Andrzej FerencFoto: PR2/Grzegorz Śledź

Nikt nie pisze o Leśmianie i jego poezji tak, jak poeta, Jarosław Marek Rymkiewicz, autor słynnego "Zachodu słońca w Milanówku".

Nowe wydanie klasycznej, a przy tym łamiącej konwencję biografii. Rymkiewicz wprowadził do literatury nowatorską formę, pozwalającą w oryginalny sposób ująć życie i twórczość poetów (pisał też o Mickiewiczu, Słowackim, Fredrze).

"Encyklopedia", składająca się z alfabetycznie uporządkowanych haseł – fragmentów, wydaje się obejmować całość, takie jest dążenie autora. A przecież – jak sam wielokrotnie przyznawał – z przeszłości i z czyjegoś życia zostają tylko ułamki, fragmenty, tropy, które czasem pozwalają się domyślać brakujących części, a czasem prowadzą na manowce.

Ze wstępu: "Kto chciałby dowiedzieć się czegoś o Leśmianie, jego życiu i poezji (i jeszcze czegoś o życiu literackim w jego czasach), nie będzie zawiedziony. W książce jest całość naszej obecnej wiedzy o najważniejszych wydarzeniach w życiu Leśmiana – całość, jak zawsze w takich wypadkach, niecała, ale akurat tak niecała, jak niecała jest nasza wiedza o życiu każdego człowieka i jak niecałe (nieskończone i nieogarnione) jest zawsze i wszędzie każde życie. W książce, pod formą encyklopedyczną, kryją się bowiem również – poza wieloma informacjami rzeczowymi – domysły, przypuszczenia, a nawet ryzykowne hipotezy, a więc różne rzeczy, których w encyklopediach raczej się nie spotyka."

"Można tę książkę czytać na wyrywki, można po kolei, można dla przyjemności, można dla pożytku, można zacząć od końca i można od środka – czyli jak kto chce i jak kto lubi czytać."

[opis pochodzi od wydawcy]


Posłuchaj
10:24 To się czyta Dwójka 3 styczeń 2022 11_02_10.mp3 Jarosław Marek Rymkiewicz "Leśmian – encyklopedia". Czyta Andrzej Ferenc, fragm. 1. (To się czyta/Dwójka)

08:53 2022_01_04 11_01_19_PR2_To_sie_czyta.mp3 Jarosław Marek Rymkiewicz "Leśmian – encyklopedia". Czyta Andrzej Ferenc, fragm. 2. (To się czyta/Dwójka)

10:24 2022_01_05 11_02_25_PR2_To_sie_czyta.mp3 Jarosław Marek Rymkiewicz "Leśmian – encyklopedia". Czyta Andrzej Ferenc, fragm. 3. (To się czyta/Dwójka)

10:03 To się czyta Dwójka 6 styczeń 2022 11_02_51.mp3 Jarosław Marek Rymkiewicz "Leśmian – encyklopedia". Czyta Andrzej Ferenc, fragm. 4. (To się czyta/Dwójka)

10:27 To się czyta Dwójka 7 styczeń 2022 11_01_23.mp3 Jarosław Marek Rymkiewicz "Leśmian – encyklopedia". Czyta Andrzej Ferenc, fragm. 5. (To się czyta/Dwójka)

    

Jarosław Marek Rymkiewicz "LEŚMIAN. ENCYKLOPEDIA" Jarosław Marek Rymkiewicz "LEŚMIAN. ENCYKLOPEDIA"

 

Publikacja ta to nie pierwsze w ostatnich miesiącach spotkanie z postacią Bolesława Leśmiana w cyklu "To się czyta". W czerwcu 2021 roku czytaliśmy na antenie fragmenty biografii poety – "Bywalec zieleni" autorstwa Piotra Łopuszańskiego. Leśmian został w niej ukazany jako człowiek o wybitnym umyśle i wielkim talencie poetyckim, a zarazem jako marzyciel nieradzący sobie z problemami codzienności.

W 2022 roku będziemy obchodzić 145. rocznicę urodzin i 85. rocznicę śmierci poety. Bolesław Leśmian jest jednym z najważniejszych polskich twórców i nie ma wątpliwości, że można stawiać go w jednym rzędzie z takimi poetami jak Kochanowski, Mickiewicz, Norwid czy Słowacki.

***

Tytuł audycji: "To się czyta"

Data emisji: 3-7.01.2022

Godzina emisji: 11.00