>>> Posłuchaj audycji Źródła
Bohaterem audycji był Marian Kikla, muzyk i nauczyciel miejscowej szkoły, kierownik dziecięcych zespołów Ciardasie i Koce Łapki.
Do grania na skrzypcach zmusiła Mariana Kiklę potrzeba – prowadzenie zespołów w miejscowych szkołach.
W dwóch szkołach w Czarnej Górze Marian Kikla uczy muzyki. Zwraca uwagę na to, by uczniowie umieli grać w kapeli „Naucy się 10-15 prymistów i co oni potem zrobią sami? Dlatego ucę ich od razu grania w kapeli: prymować, skundować i basować”.
- Moim pierwszym nauczycielem był, jak to się dziś mówi, Rom, Jan Pompa. Graliśmy w takiej „kapeli rozrywkowej”. Od niego uczyłek się starych melodii, bo grał i śpiskie, i podhalańskie. „Na ucho” nabyłek od niego takiego słuchu ludowego – wspomina nasz bohater.
Gdy nauczył się prymować, lekcje sekudowania pobierał u Franciszka „Piśty” Młynarczyka. Dużą rolę w muzycznej edukacji odegrały także spiskie archiwalia: „Wzorowałek się przede wszystkim na nagraniach czarnogórskiego muzyka Józka Kałafuta”.
Muzyka spiska
- Muzyka spiska to nie tylko czardasze, choć są najbardziej znane. Do tego spiskie polki: polska do bitki, polska krzyżowa… Jest też chodzony, mazur – tu chłopaki tańczą, jakby robili pompki, na podłodze. Dziewczęta mają swój taniec – kołecko. Jak chłopaki byli zajęci czymś inkszym, to dziewczęta potrafiły się same bawić – wylicza czarnogórskie tańce Marian Kikla.
Słynny spiski czardasz nie ma swoich odmian per se, natomiast różni się sposób grania: w części trybskiej i kacwińskiej sekund jest wolniejszy, w odmianie jurgowskiej smyczkowanie jest szybsze. Ważne jest też odpowiednie rozłożenie akcentów.
Spisz pod naporem Podhala
Górale Spiscy zamieszkują północno-zachodnią część historycznego Spisza, zwaną Zamagórzem. To zwarty kulturowo i geograficznie obszar, podzielony obecnie między Polskę i Słowację.
Spisz to jedyna część Polski, która przez setki lat należała do Węgier, co miło wpływ na mentalność i kulturę mieszkańców. To niewielki region w dużym stopniu sąsiadujący z Podhalem, które od lat wywiera silny napór na mniejszym sąsiedzie.
- Niemal każda dziedzina (część) Spisza jest pod bezpośrednim wpływem Podhala. Nie doszedłek do tego, czemu się tak stało, ale jeszcze na początku XX wieku, kultura spiska stała lepiej niż podhalańska. Stroje były bogatsze… A teraz to się wszystko przewróciło na drugą stronę. Przyciągnęło ludzi na stronę podhalańską. Słowo „góralski” oznacza jednocześnie „podhalański”. Najgorsze, że ludzie się dają – szukają wytłumaczenia, żeby utożsamiać się z tą kulturą podhalańską.
Wzajemne wpływy są widoczne także w muzyce – na Podhalu rozbrzmiewają czardasze, nie tylko spiskie, ale i słowackie, węgierskie. Na Spiszu zaś słychać podhalańskie zdobienia.
Ponadto muzyka: oksytańskiego zespołu Cocanha, Steliosa Petrakisa z Grecji
***
Tytuł audycji: Źródła
Prowadzi: Magdalena Tejchma
Data emisji: 30.04.2026
Godzina emisji: 12.00
mg
