Karaimi w Polsce należą do najmniej licznych mniejszości etnicznych w kraju. Jak podkreśla dr Anna Sulimowicz-Keruth, polska turkolożka i karaimoznawczyni z Zakładu Turkologii i Ludów Azji Środkowej Uniwersytetu Warszawskiego, „Karaimów trudno spotkać tak może przypadkiem. Jest to rzeczywiście najmniej liczna mniejszość etniczna”. Szacuje się, że osób o karaimskim pochodzeniu w Polsce jest dziś około stu.
Badaczka od lat zajmuje się historią i kulturą tej społeczności. Od września 2003 roku pełni funkcję wiceprzewodniczącej Związku Karaimów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej, a od 2015 roku jest członkinią Fundacji Karaimskie Dziedzictwo.
Pochodzenie Karaimów sięga Krymu. Karaimi polscy i polsko-litewscy przybyli na tereny ówczesnego Wielkiego Księstwa Litewskiego pod koniec XIV wieku, osiedlając się przede wszystkim w Trokach. Jak zaznacza dr Sulimowicz-Keruth, „Karaimi polscy i karaimi polsko-litewscy, jak to się przyjęło mówić, pochodzą z Krymu. Przybyli pod koniec średniowiecza, pod koniec wieku XIV z Krymu na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego, konkretnie do Trok”.
Ze względu na niewielką liczebność oraz wielowiekowe procesy asymilacji, odtworzenie dokładnych danych historycznych dotyczących migracji i populacji Karaimów jest dziś bardzo trudne. Wspólnota przez stulecia funkcjonowała w rozproszeniu, pozostając niewielką grupą wśród znacznie liczniejszych społeczności regionu.
Karaimi funkcjonują jednocześnie jako mniejszość etniczna i wyznaniowa. Ich religia opiera się wyłącznie na Biblii Hebrajskiej, uznawanej za jedyne i wystarczające źródło prawa religijnego. Jak podkreśla badaczka, „Religia karaimska jest to religia oparta, uznająca jako najwyższy autorytet prawa religijnego wyłącznie Biblię Hebrajską albo to, co nazywa się Starym Testamentem”.
W dalszej części rozmowy doprecyzowuje: „Tam są pewne różnice w zawartości, ale powiedzmy sobie, że jest to religia starotestamentowa, która mówi, że Słowo Boże, pięcioksiąg, który jest głównym źródłem prawa religijnego, jest doskonały i kompletny i nie wymaga żadnych uzupełnień”. W konsekwencji karaimi odrzucają późniejsze interpretacje religijne oraz nie uznają konwersji.
Jedną z kluczowych cech tej wspólnoty jest także zasada endogamii, czyli zawierania małżeństw wewnątrz grupy. Jak wyjaśnia dr Sulimowicz-Keruth, „Religią, która zakłada endogamię, co przy tak małej populacji jest rzeczą bardzo trudną do osiągnięcia”. W praktyce oznacza to, że w niewielkiej społeczności coraz częściej pojawiają się trudności w znalezieniu partnera w obrębie własnej grupy.
To sprawia, że kryterium etniczne staje się równie ważne jak religijne. „Natomiast kryterium etniczne jako przynależności do społeczności jest o wiele szersze, ponieważ można nie mieć obydwojga rodziców karaimów, a nadal brać udział w życiu społecznym i kulturalnym społeczności” – zaznacza badaczka.
Jednym z najważniejszych elementów podtrzymujących tożsamość Karaimów pozostaje język. język karaimski należy do grupy języków turkijskich i przez wieki stanowił podstawę kultury oraz komunikacji wewnątrz wspólnoty.
Jak podkreśla dr Sulimowicz-Keruth, „Język karaimski jest językiem z grupy języków tureckich, a obecnie preferuje się terminologię języków turkijskich”. Jednocześnie jego kondycja jest bardzo trudna – dziś posługuje się nim jedynie około 20 osób jako językiem ojczystym.
Współcześnie Karaimi w Polsce są w dużej mierze zasymilowani i funkcjonują w języku otoczenia. Jak zaznacza badaczka, „Karaimi są generalnie dosyć mocno zasymilowani, jeżeli chodzi o taką codzienność”. Mimo to nadal podtrzymują swoją tożsamość poprzez praktyki religijne, spotkania i wydarzenia wspólnotowe.
Święta religijne pełnią ważną funkcję integracyjną. Jak podsumowuje dr Sulimowicz-Keruth, „Obchodzimy święta religijne, które są wskazane w Piśmie Świętym. To jest także okazja do spotkań społeczności, do umacniania, ugruntowywania więzi i już podtrzymywania tych więzi społecznych w obrębie społeczności”.
pż