Skala zwycięstwa zaskoczyła nawet optymistów. Niebieska fala zapewniła Demokratom co najmniej 54 mandaty w Senacie i 254 w Izbie Reprezentantów, choć w części okręgów liczenie głosów wciąż trwa. Partia przejmuje tym samym kontrolę nad obiema izbami Kongresu. Historia sprzyjała takiemu scenariuszowi: partia urzędującego prezydenta traciła miejsca w Izbie Reprezentantów w 18 z 20 wyborów połówkowych od 1946 r. Tym razem dodatkowym obciążeniem dla Republikanów było niskie poparcie dla Trumpa, które w październiku wynosiło zaledwie 34 proc. według średniej sondaży CNN.
Za wyborczym zwrotem stoi jednak coś więcej niż mobilizacja liberalnego elektoratu. Decydujące znaczenie miała rosnąca frustracja związana z niespełnioną obietnicą Trumpa, że obniży koszty życia. W badaniu powyborczym aż 89 proc. Amerykanów uznało je za ważny lub decydujący czynnik przy wyborze kandydata. Szczególnie dotkliwie problemy ekonomiczne odczuwają młodzi: w latach 2019–2024 realne ceny domów wzrosły o 30 proc., podczas gdy dochody gospodarstw domowych kierowanych przez osoby poniżej 40. roku życia zwiększyły się zaledwie o 9 proc. Presja finansowa obejmuje również ochronę zdrowia – w 2025 r. Amerykanie płacili wyższe składki na ubezpieczenia zdrowotne, a 26 proc. dorosłych zrezygnowało z części świadczeń medycznych z powodu ich kosztów.
Do tego dochodzą drożejące paliwa i energia, związane m.in. z niepopularną wojną z Iranem. We wrześniu inflacja wyniosła 3,7 proc., a na początku listopada średnia cena galona benzyny przekraczała 4 dolary. Tymczasem od początku drugiej kadencji Trumpa S&P 500, główny indeks obejmujący akcje największych amerykańskich spółek, wzrósł o ponad 26 proc. Wall Street i Main Street od dawna mieszkają w dwóch różnych krajach.
Wyrazistym przykładem rozczarowania rządzącymi Republikanami jest Teksas, gdzie demokratyczny kandydat James Talarico pokonał prokuratora generalnego Kena Paxtona. Nie pomogły ani manipulowanie granicami okręgów wyborczych, ani pieniądze najbogatszych darczyńców. Elon Musk wydał co najmniej 474 mln dolarów na działania wspierające konserwatystów, z czego niemal połowa trafiła właśnie do Teksasu.
Talarico prowadził kampanię, która wymykała się tradycyjnemu podziałowi na lewicę i prawicę. Jej osią był konflikt między zwykłymi Amerykanami a miliarderami i wielkimi korporacjami technologicznymi. Kandydat odwoływał się do cen żywności, energii i leczenia, obiecywał walkę z korupcją, a swoją wizję polityki opierał na etyce chrześcijańskiej. To ważny sygnał: demokratyczna oferta może łączyć sprzeciw wobec koncentracji bogactwa z odwołaniami do wartości wspólnotowych.
Teksas jest też areną rosnącego oporu wobec rozwoju sztucznej inteligencji. Z wrześniowego sondażu SSRS przeprowadzonego na zlecenie CNN wynika, że przytłaczająca większość Amerykanów patrzy na rozwój AI z większym lękiem niż nadzieją, a prawie połowa uważa, że technologia ta negatywnie wpływa na ich sytuację finansową. Budowa centrów danych zwiększa zapotrzebowanie na wodę i energię, a lokalne społeczności coraz częściej obawiają się związanych z tym kosztów. Talarico proponował, by firmy technologiczne same finansowały niezbędne inwestycje, a decyzje o lokalizacji takich obiektów należały do mieszkańców. Ten spór pokazuje, że polityczne niezadowolenie dotyczy już nie tylko cen i płac, lecz także społecznych konsekwencji nowych technologii.
Zmiany widać również w elektoracie. Latynoscy wyborcy, którzy w 2024 r. wyraźnie przesunęli się w stronę Republikanów, tym razem w dużej mierze ponownie poparli Demokratów. W porównaniu z wyborami prezydenckimi Partia Demokratyczna poprawiła swój wynik w tej grupie o około 28 punktów procentowych. Na zmianę nastrojów mogła wpłynąć również brutalność polityki imigracyjnej prezydenta. Ku Demokratom zwrócili się także najmłodsi wyborcy: według sondaży powyborczych aż 73 proc. Amerykanów w wieku 18–29 lat poparło kandydatów tej partii.
Zwycięstwo Demokratów w wyborach środka kadencji ograniczy Trumpowi swobodę działania w polityce krajowej i otworzy drogę do potencjalnych dochodzeń w Kongresie. Nie musi jednak przynieść podobnej zmiany w polityce zagranicznej. Część ekspertów przewiduje, że prezydent jeszcze mocniej skupi się na arenie międzynarodowej, szukając sukcesów, które zdefiniują jego prezydenturę. Może to oznaczać dalszą presję na Ukrainę, by zaakceptowała ustępstwa wobec Rosji.
Wygrana Demokratów nie oznacza więc, że trumpizm straci na znaczeniu, ani tym bardziej, że zniknie wraz z utratą przez Republikanów kontroli nad Kongresem. Partia Republikańska nie jest bowiem politycznym monolitem. Choć Trump podporządkował sobie znaczną część jej struktur i elektoratu, w ugrupowaniu nadal obecni są politycy krytyczni wobec prezydenta, kwestionujący niektóre jego decyzje i sposób sprawowania władzy. Wynik wyborów jest zatem nie tylko sygnałem sprzeciwu wobec obecnej administracji, lecz także sprawdzianem dla samych Republikanów: czy potrafią odzyskać polityczną podmiotowość i zaproponować wyborcom coś więcej niż poparcie dla prezydenckiej agendy?
Trump potrafił przekształcić społeczną frustrację w potężny ruch polityczny. Dziś część tego gniewu obraca się przeciwko niemu i jego partii, m.in. z powodu zarzutów o korupcję, kontrowersyjnych ułaskawień i wzbogacenia się prezydenta oraz jego rodziny. Trumpizm nie wyrósł jednak wyłącznie z ambicji jednego człowieka. Był odpowiedzią na erozję obietnicy amerykańskiego snu – na poczucie, że ciężka praca przestała gwarantować stabilność i awans społeczny.
Jeśli Demokraci zdołają przekuć wyborczą falę w realną poprawę sytuacji gospodarstw domowych i odpowiedzieć na nowe obawy społeczne, noc z 3 na 4 listopada może okazać się początkiem czegoś trwalszego niż kolejny zwrot politycznego wahadła. Jeśli im się to nie uda, frustracja, która wyniosła Trumpa do władzy, może ponownie stać się paliwem dla Republikanów, niezależnie od tego, czy ich przyszła oferta będzie oparta na trumpizmie, czy na próbie zdystansowania się od niego.
Agnieszka Łaszczuk
Polskie Radio dla Zagranicy
Przedstawione w tekście oceny, interpretacje i opinie są stanowiskiem autora i nie muszą odzwierciedlać poglądów, ani stanowiska redakcji.