Kiedy myślimy o początkach polskiej literatury, zwykle przywołujemy Galla Anonima i jego kronikę. Tymczasem niemal sto lat wcześniej swoje teksty tworzyła kobieta z dynastii Piastów. Gertruda Mieszkówna, córka króla Mieszka II i królowej Rychezy, pozostawiła po sobie modlitwy, które są najstarszymi zachowanymi utworami napisanymi przez osobę pochodzącą z Polski.
Jej życie dalekie było od spokojnej egzystencji średniowiecznej księżniczki. Urodziła się w rodzinie królewskiej, ale już jako młoda dziewczyna musiała opuścić kraj. Po utracie władzy przez Mieszka II wraz z matką schroniła się na terenie cesarstwa. To właśnie tam zdobyła wykształcenie, które później wyróżniało ją na tle większości współczesnych jej kobiet, a nawet wielu mężczyzn.
– „Myślę, że przede wszystkim źródłem jej sukcesu jest jej własny charakter i taka determinacja oraz liczba trudności, które życie jej podkłady, podnogi rzuciło” – mówi dr Tomasz Borowski, archeolog i historyk z Muzeum Historii Polski.
Gertruda nie spędziła jednak życia na cesarskim dworze. Dzięki politycznym związkom została żoną Izjasława, syna Jarosława Mądrego i przyszłego władcy Rusi Kijowskiej. Małżeństwo otworzyło przed nią drogę do wielkiej polityki, ale jednocześnie wciągnęło w wir konfliktów o władzę.
– „Powód, dla którego o niej dużo wiemy, jest to, że żyła bardzo długo i przez wiele lat, przez kilkadziesiąt lat odgrywała ważną rolę w polityce Europy Środkowej, właśnie wpływając na losy nie tylko Polski, ale Rusi, a także odgrywając pewną rolę, może nie kluczową, ale istotną w sporze między papieżem a cesarzem” – podkreśla Borowski.
Mąż Gertrudy kilkakrotnie tracił władzę w Kijowie. Za każdym razem księżniczka angażowała się w działania mające pomóc rodzinie odzyskać tron. Korzystała przy tym zarówno z kontaktów w Polsce, jak i z powiązań rodzinnych w cesarstwie. Gdy okazało się to niewystarczające, zwróciła się ku obozowi papieskiemu, który wówczas pozostawał w ostrym konflikcie z cesarzem.
Historycy podkreślają, że była znacznie więcej niż tylko żoną władcy. W praktyce uczestniczyła w dyplomacji i podejmowała działania, które wpływały na sytuację polityczną całego regionu.
Jednocześnie właśnie w tym okresie powstawały teksty, dzięki którym zapisała się w historii literatury. Były to modlitwy dodawane do należącego do niej modlitewnika. Choć miały religijny charakter, zawierały również wiele osobistych refleksji.
– „Te modlitwy to jest rodzaj pamiętnika, to jest poezja, to są oryginalne teksty, one czasem są rymowane, także to nie jest wyłącznie świadectwo bogobojności, to jest także świadectwo jej aktywnych politycznych planów” – wyjaśnia dr Tomasz Borowski.
Gertruda pisała o własnych obawach, nadziejach i planach. Modliła się za swoich synów, prosiła o ich bezpieczeństwo, wspominała polityczne misje i trudności, z którymi musiała się mierzyć. Dzięki temu współcześni badacze mogą dziś odtworzyć nie tylko wydarzenia z jej życia, ale także emocje, które im towarzyszyły.
To właśnie osobisty charakter tych tekstów sprawia, że są tak cenne dla historyków.
– „Ponieważ te modlitwy ona pisze dla samej siebie, tak jakby, one nie mają widowni na celu. One są bardzo oryginalne. To nie są kopie, jakieś takie literackie popisy przed widownią, tylko to jest bardzo intymna literatura. Ona mówi o swoich lękach, ona mówi o swoich ambicjach” – zauważa rozmówca.
Fakt, że Gertruda potrafiła pisać i pozostawiła po sobie własne teksty, był w XI wieku czymś wyjątkowym. Nawet wielu europejskich monarchów nie posiadało wówczas takich umiejętności, ponieważ nie były im one niezbędne do sprawowania władzy.
Według Borowskiego na wyjątkowość Gertrudy wpłynęły dwa czynniki: wychowanie wyniesione z domu oraz doświadczenia zdobyte na Rusi.
– „Gertruda jest wyjątkowa z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że jest w jakimś sensie dumną córką wspaniałej matki. Jej matka, Rycheza, pierwsza polska królowa, pochodzi z cesarskiego rodu, jest znakomicie wykształcona” – podkreśla historyk.
Dodatkowo na Rusi kultura pisma była bardziej rozwinięta niż w ówczesnej Polsce. W efekcie w życiu Gertrudy spotkały się wpływy łacińskiego Zachodu i bizantyjskiego Wschodu. To połączenie widać również w jej najważniejszym dziele – modlitewniku.
Księga ma niezwykłą historię. Pierwotnie należała do arcybiskupa Trewiru Egberta, później trafiła do Rychezy, a następnie do Gertrudy. Księżniczka rozbudowała ją o własne modlitwy i zamówiła ozdobne miniatury. Rękopis przez kolejne pokolenia przechodził z rąk do rąk, głównie między kobietami związanymi z dynastiami Europy Środkowo-Wschodniej.
Dziś modlitewnik znajduje się we włoskim Cividale del Friuli i jest dostępny również w wersji cyfrowej.
– „Można każdą stronę obejrzeć, zarówno części tego modlitewnika, który dostała od matki, jak i te części dodane na Rusi z jej odręcznym podpisem. ‘Służebnica Twoja, Gertruda’ – to naprawdę działa na wyobraźnię oglądania tego modlitewnika” – mówi dr Borowski.
To nie jedyna pamiątka po księżniczce. W Soborze Mądrości Bożej w Kijowie zachowało się graffiti upamiętniające jej postać. Jest ono świadectwem tego, że pamięć o Gertrudzie przetrwała na Rusi długo po jej śmierci.
Zdaniem dr. Tomasza Borowskiego miejsce Gertrudy w historii Polski wciąż nie jest odpowiednio doceniane.
– „Myślę, że zarówno jej kulturalne osiągnięcia, czyli właśnie jej pisma, jak i polityczne osiągnięcia, czyli ona dała radę swojego męża dwa razy przywrócić na tron. Jako postać, która rozpala wyobraźnię. Na styku wschodu i zachodu. Naprawdę warto upamiętniać Gertrudę i jej dokonania” – podsumowuje.
Choć od jej śmierci minęło niemal tysiąc lat, Gertruda Mieszkówna pozostaje jedną z najbardziej niezwykłych kobiet w historii Polski – pierwszą polską pisarką, aktywną uczestniczką wielkiej polityki i świadkiem spotkania dwóch światów: łacińskiego Zachodu oraz bizantyjskiego Wschodu.
pż