Powstanie Styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku, było najdłuższą polską insurekcją przeciwko panowaniu Imperium Rosyjskiego. Jego bezpośrednią przyczyną był sprzeciw młodych Polaków wobec przymusowego poboru do armii carskiej. Od końca XVIII wieku, po rozbiorach Polski, państwo polskie zniknęło z mapy Europy, a jego ludność znalazła się pod panowaniem obcych mocarstw. Młodzi Polacy byli zmuszani do walki w imieniu imperium, które negowało ich tożsamość, język i historię.
Niezadowolenie miało charakter powszechny. Powstanie szybko wykroczyło poza środowiska studenckie i zyskało poparcie chłopów, przedstawicieli szlachty, polityków, intelektualistów oraz duchowieństwa, a także wsparcie dyplomatyczne i moralne Francji. Choć rozproszone i pozbawione militarnego wsparcia wielkich mocarstw europejskich, Powstanie Styczniowe jednoznacznie wyraziło wolę narodu polskiego odzyskania niepodległości.
Represje rosyjskie były brutalne. W 1864 roku powstanie zostało zdławione: setki powstańców stracono, dziesiątki tysięcy uwięziono, prześladowano lub zesłano na Syberię oraz do innych odległych regionów Imperium Rosyjskiego. Konfiskowano majątki, zamykano instytucje religijne, usuwano urzędników państwowych. Język polski poddano silnym represjom, a język rosyjski narzucono jako urzędowy, w ramach systematycznej próby wymazania polskiej tożsamości narodowej.
Paszport Romana Władysława Skorupskiego wydany przez władze brazylijskie. Źródło: Archiwum rodziny Skorupskich
Pomimo klęski militarnej, bilans historyczny Powstania Styczniowego okazał się głęboki i trwały. Zryw ten wzmocnił świadomość narodową Polaków oraz utrwalił przekonanie, że Polska przetrwa nawet bez własnego państwa. Od tego momentu na znaczeniu zyskały nowe strategie oporu: reformy w edukacji, ochrona kultury i wiary, organizacja społeczeństwa obywatelskiego oraz stopniowe osłabianie dawnych struktur feudalnych. Proces ten, powolny i konsekwentny, przygotował grunt pod odzyskanie niepodległości w 1918 roku.
Istotnym następstwem Powstania Styczniowego było również ukształtowanie się politycznie aktywnej diaspory. Uciekając przed represjami i zsyłkami, wielu Polaków znalazło na emigracji możliwość dalszej walki o wolną Polskę, umiędzynarodawiając sprawę narodową i podtrzymując ducha patriotyzmu poza granicami Europy.
W tym kontekście część polskich powstańców trafiła do Brazylii. Pomimo znaczenia tego zjawiska, emigracja polityczna Polaków do Brazylii pozostaje słabo zbadana przez historiografię. W Polsce uczestnicy powstań czczeni są jako bohaterowie narodowi, natomiast ci, którzy znaleźli schronienie w Brazylii, pozostają w dużej mierze na marginesie pamięci historycznej – ich losy oraz wkład w życie społeczne są wciąż mało znane i niedoceniane.
Wśród tych postaci wyróżniają się Piotr Olszewski i Karol Kamieński, mało znani uczestnicy Powstania Styczniowego. W Brazylii osiedlili się odpowiednio w miejscowości Áurea (stan Rio Grande do Sul) oraz w São Bento do Sul (stan Santa Catarina). Z kolei Roman Władysław Skorupski i Szymon Kossobudzki brali udział w wystąpieniach robotniczych związanych z rewolucją rosyjską 1905 roku, znaną również jako Rewolucja Czerwcowa. Po trzykrotnym zesłaniu na Syberię Skorupski wyemigrował do Brazylii, gdzie stał się jedną z kluczowych postaci propagujących język i kulturę polską w miastach takich jak Kurytyba, Ponta Grossa, Porto Alegre czy Erechim. W latach 60. XX wieku odegrał istotną rolę w przywróceniu nauczania języka polskiego w Brazylii, przerwanego wcześniej przez politykę nacjonalizacji okresu Estado Novo, realizowaną od lat 30.
Szymon Kossobudzki był natomiast lekarzem chirurgiem, profesorem uniwersyteckim, poetą oraz jednym z najważniejszych liderów społeczności polonijnej w Brazylii. Uznawany za patrona nauczania chirurgii w stanie Parana, był również – wraz ze Skorupskim – współzałożycielem Komitetu Obrony Narodowej, utworzonego w Kurytybie w 1912 roku w celu wsparcia Legionów Józefa Piłsudskiego.
Szymon Kossobudzki (siedzący pośrodku) z profesorami i studentami Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu w Paranie. Źródło: Archiwum Akademii Medycyny w Paranie
Wśród powstańców, którzy znaleźli schronienie w Brazylii, był także ksiądz Antoni Zieliński, którego działalność – prowadzona wspólnie z inżynierem geometrą Edmundem Sebastianem Wosiem Saporskim – zapewniła mu miejsce w historii jako jednemu z prekursorów zorganizowanej emigracji polskiej do tego kraju. Na szczególne wyróżnienie zasługuje również lekarz Piotr Czerniewicz, weteran Powstania Listopadowego (1830–1831), który przybył do Brazylii w 1840 roku i stał się jednym z pionierów nowoczesnej medycyny naukowej na obszarach wiejskich, a także autorem ważnych dzieł medycznych.
Są to jedynie wybrane przykłady spośród wielu polskich powstańców, którzy w Brazylii znaleźli bezpieczną przystań przed represjami politycznymi w ojczyźnie. W Brazylii nie tylko odbudowali swoje życie, lecz także wnieśli istotny wkład w rozwój kraju, stając się żywym pomostem łączącym Brazylię z Polską.
Po 123 latach obcego panowania Polska odrodziła się jako państwo wolne i suwerenne po zakończeniu I wojny światowej. Niepodległość została ogłoszona 11 listopada 1918 roku. Dzięki mobilizacji polskiej diaspory w Brazylii oraz zdecydowanemu wsparciu Rui Barbosy – wybitnego brazylijskiego męża stanu i orędownika sprawy polskiej – Brazylia stała się pierwszym krajem Ameryki Łacińskiej, który formalnie uznał niepodległość Polski. Co więcej, już 17 sierpnia 1918 roku, jeszcze przed oficjalną proklamacją, brazylijskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych uznało Polskę za niepodległe państwo.
Dr Fabricio Vicroski