Józef Czapski, właściwie hrabia Józef Maria Franciszek Hutten-Czapski, był uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej. Walczył też w kampanii wrześniowej 1939 roku, po której dostał się do niewoli sowieckiej. Trafił do obozu w Starobielsku. Jak wspominał na antenie Radia Wolna Europa, uszedł z życiem dzięki temu, że wiosną 1940 roku, ze względu na niemieckie pochodzenie, został stamtąd wywieziony do obozu w Pawliszczew Borze.
Po zwolnieniu w 1941 roku wstąpił do armii Władysława Andersa i na rozkaz generała prowadził poszukiwania zaginionych polskich oficerów ze Starobielska, Kozielska i Ostaszkowa, którzy - jak się później okazało - zostali zamordowani przez NKWD.
Poszukiwanie zaginionych oficerów
W 1942 roku spotkał się z generałem Andersem w Moskwie i przekazał mu, że nie trafił na żaden ślad zaginionych oficerów. Po latach wspominał, że do końca nie wierzył w to, że zostali zabici. - Nikt w to nie wierzył poza samym Andersem, który uważał, że z Sowietami wszystko jest możliwe, nawet to, że zastrzelą jeńców - mówił w Polskim Radiu Józef Czapski.
Z armią Andersa przeszedł przez Bliski Wschód do Włoch. Tam, pod koniec kampanii włoskiej 2. Korpusu Polskiego, Józef Czapski, Jerzy Giedroyc, Gustaw Herling-Grudziński oraz Zofia i Zygmunt Hertzowie wydali pierwszy numer "Kultury", pisma, które potem stało się najważniejszym ośrodkiem emigracji.
Paryska "Kultura" i Instytut Literacki
Po wojnie Józef Czapski kontynuował współpracę z "Kulturą" i Instytutem Literackim. W jego siedzibie w Maisons-Laffitte niedaleko Paryża mieszkał i miał swoją pracownię malarską. Jako malarzowi bliscy mu byli ekspresjoniści. Malował najprostsze motywy z życia codziennego, sceny miejskie. Jednym z głównych motywów twórczości artysty był zwykły, szary człowiek: "Człowiek w poczekalni", "Bilard elektryczny".
Czytaj także:
Emigracja i cenzura
W PRL informacje na temat Józefa Czapskiego podlegały cenzurze. Jego nazwisko znajdowało się na specjalnej liście osób objętych całkowitym zakazem publikacji. Mieszkając na emigracji, Józef Czapski był zaangażowany w życie w kraju, między innymi w latach 70. podpisał list pisarzy polskich na obczyźnie solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciw zmianom w konstytucji PRL.
"Na nieludzkiej ziemi" i "Wspomnienia starobielskie"
W dorobku pisarskim Józefa Czapskiego szczególne miejsce zajmują "Wspomnienia starobielskie" oraz "Na nieludzkiej ziemi", relacje z pobytu w ZSRR pisane w latach 1942-1947. To jedne z pierwszych świadectw naocznego świadka, który przeżył łagry, a następnie poszukiwał więźniów Starobielska, Kozielska i Ostaszkowa.
Józef Czapski zmarł 12 stycznia 1993 roku w Maisons-Laffitte, w wieku 96 lat. Został pochowany na cmentarzu w sąsiedniej miejscowości Le Mesnil-le-Roi, obok zmarłej w 1981 siostry Marii.
IAR/zch
