W mijającym roku Olga Tokarczuk została zastępczynią przewodniczącego stowarzyszenia PEN International, a Grażyna Plebanek - prezydentką Europejskiej Rady Pisarzy (European Writers' Council), która zrzesza ponad 220 tys. autorów tworzących w 35 językach.
Nagroda Literacka Nike przypadła Elizie Kąckiej - jurorzy i czytelnicy byli zgodni: głosowali na esej „Wczoraj byłaś zła na zielono”. „To lekcja człowieczeństwa” - napisali jurorzy w laudacji o historii samotnej matki wychowującej córkę w spektrum autyzmu. - Nagrodziliśmy książkę przygodową, książkę, która nie odwraca się od czytelnika, przeciwnie - porywa go i zostawia z przesłaniem trafiającym do serc, krzepiącym serca. Opowieść inicjacyjna o przejściu przez jedno z najtrudniejszych doświadczeń, a zarazem literacki raport z projektu Człowiek. Książka na pograniczu science fiction, bo traktująca o bliskich spotkaniach nie tyle z Obcym, ile z Innym - mówiła przewodnicząca jury Justyna Jaworska, dodając, że osoby Inne, osoby w spektrum, mogą najwyraźniej być dla nas przewodnikiem po postmodernistycznych czasach.
Marta Hermanowicz, autorka powieści o pamięci i dziedziczeniu traum pt. „Koniec”, została 11. laureatką Nagrody Conrada przyznawanej za najlepszy debiut prozatorski. Laureatka odbierając nagrodę, zaznaczyła, że świat dopisuje kolejne tomy do jej powieści, która opowiada o tym, „jak wojna nigdy się nie kończy i zostaje w kolejnych pokoleniach”. Powieść „Koniec” ukazała się w ub.r. nakładem wydawnictwa ArtRage. Osią fabuły są losy dwóch bohaterek: Lotki, deportowanej podczas wojny na Sybir oraz jej wnuczki Malwiny, która kilka dekad później dorasta pod Zieloną Górą. Książka opowiada o pamięci i dziedziczeniu traum. Powieść była też nominowana do ostatnich Paszportów „Polityki”.
Nagroda Literacka Gdynia też została w tym roku zdominowana przez kobiety. Otrzymały ją: Joanna Wilengowska za esej „Król Warmii i Saturna”, Anouk Herman za tom poetycki „Silesian Gothic”, Elżbieta Łapczyńska za prozę „Mowa chleba” oraz Agnieszka Kowaluk za przekład „Danych osobowych” Elfriede Jelinek. Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Zbigniewa Herberta przyznano kanadyjskiej poetce i eseistce Anne Carson. Jak oceniła Krystyna Dąbrowska, Carson posiada „rzadki talent łączenia olbrzymiej erudycji z wielką wyobraźnią i bezpośredniością emocjonalną, co się rzadko zdarza w poezji”.
Literacką Nagrodę Europy Środkowej Angelus otrzymał pochodzący z Bośni i Hercegowiny Darko Cvijetić za powieść „Winda Schindlera”, a Wrocławską Nagrodę Poetycką Silesius zdobył w tym roku Marcin Czerkasow, autor tomu „Belgijskie rozwiązania”. Laureatką Silesiusa w kategorii debiut została Dominika Parszewska – autorka tomu „Kink-meme”.
W mijającym roku doszło do ciekawego precedensu w stosunkach między polskimi wydawcami a autorami bestsellerowych książek. Wydawnictwo Marginesy i Joanna Kuciel-Frydryszak, autorka książki „Chłopki. Opowieść o naszych babkach”, która sprzedała się w liczbie ponad 540 tys. egzemplarzy - wynik rzadko osiągany na polskim rynku - osiągnęli porozumienie ws. wypłaty dodatkowego wynagrodzenia dla autorki związanego z dysproporcją pomiędzy honorariami autorki a sukcesem rynkowym książki. Skorzystano ze znowelizowanego art. 44 prawa autorskiego, tzw. klauzuli bestsellerowej. Nie wiadomo, o ile zwiększono honorarium, bo w porozumieniu znalazła się klauzula, że ani wydawnictwo, ani autorka nie będą się więcej na ten temat wypowiadali.
Zainteresowanie życiem wiejskich kobiet trwa nadal. Za jedną z ważniejszych nowości literatury faktu mijającego roku uchodzi książka „Przepraszam za brzydkie pismo. Pamiętniki wiejskich kobiet” Antoniny Tosiek (wyd. Czarne). Autorka (laureatka tegorocznej Nagrody im. Wisławy Szymborskiej i Nagrody Literackiej m.st. Warszawy za tom poetycki „żertwy”), zajęła się „archeologią wiedzy nie o datach i statystykach, tylko o emocjach” – jak pisze w książce opartej o ponad 800 pamiętników kobiet nadesłanych na konkursy organizowane od lat 30. do 90.
Od kilku lat triumfy na rynku książki święci biografistyka. Grażyna Plebanek wydała w tym roku książkę „Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek”. Bohaterka została rozstrzelana przez nazistów za ukrywanie Żydów w czasie wojny, pisała o niej Hanna Krall, na scenę jej historie przeniósł Krzysztof Warlikowski. Wnuczka Apolonii, Grażyna Plebanek, o losach babki dowiedziała się dopiero jako dziesięciolatka. Z czasem postać przodkini „rozrastała się w ciszy, aż zajęła tyle miejsca, że postanowiłam ją zobaczyć” – jak pisze. Los Poli w książce wnuczki staje się opowieścią intymną, by w rodzinnej mapie pamięci wypełnić puste miejsca Plebanek ucieka się do fikcji.
Trzy lata pracy kosztowała Łukasza Garbala książka „Wańkowicz. Życie na kraterze” (Czarne) - ogrom wykorzystanych i odnalezionych materiałów budzi szacunek. Intencją autora było zweryfikowanie faktów z życia pisarza i reportera, korespondenta wojennego i fotografa, uchodźcy i dysydenta, marketingowca i celebryty a nade wszystko - mistrza autopromocji. Efekt śledztwa jest taki, że Wańkowicz przeważnie trzymał się jednak prawdy, zarówno opowiadając o sobie jak i o świecie.
Listy Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej z lat 1940-1945 przez dekady były owiane niejasną legendą skandalu obyczajowego. W polskiej literaturze nie znajdzie się równie szczerej i obszernej opowieści o dziejach miłości dwu kobiet. W mijającym roku ukazała się pierwsza część ich korespondencji, którą prowadziły przez 25 lat, wymieniając się spostrzeżeniami na temat aktualnej historii, kultury i doli literatów, dzieląc się codziennymi troskami i emocjami. Pierwsza część listów Marii Dąbrowskiej i Anny Kowalskiej obejmująca lata 1940–1945, opracowana została przez Sylwię Chwedorczuk.
Laureatem najważniejszej polskiej nagrody z dziedziny literatury faktu - Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego - został Andrzej Dybczak autor książki „Las duchów” (wyd. Nisza). To książka „o walce o tożsamość, często mało spektakularnej, ale heroicznej. Bo przeciwnika w tej walce bohaterowie Andrzeja Dybczaka, Selkupowie i Nieńcy, mają wyjątkowo potężnego. Jest nim rosyjski kolonializm w różnych odsłonach: od organizowanych jeszcze przez carat albo jego wysłanników, ekspedycji badawczych, poprzez NKWD-owskie tępienie zabobonu i wrogów ludu, aż po przemysł wydobywczy i telewizyjne pranie mózgu putinowskiej Rosji” - jak uznało jury nagrody.
Literatura piękna też może opisywać rzeczywistość jak wydana w tym roku książka „Null” Szczepana Twardocha (Marginesy). To powieść o żołnierzach broniących Ukrainy przed rosyjską inwazją. Bohaterowie, w tym główny „Koń”, występują pod żołnierskimi pseudonimami. W ukraińskiej terminologii frontowej „null” to określenie pierwszej linii frontu, najbardziej wysuniętej pozycji, miejsca, gdzie kontakt z wrogiem jest bezpośredni. W Polsce powieść „Null” ukazała się w lutym, nakładem wydawnictwa Marginesy. Najnowsza książka autora z Górnego Śląska prócz tego wydana została w Niemczech oraz na Słowacji. Wkrótce ukażą się jej przekłady na język japoński, hiszpański, włoski, białoruski oraz ukraiński. „Null” znalazł się w tym roku na drugim miejscu w rankingu książek roku „Der Spiegel”.
O wydarzeniach na Ukrainie mówią też „Arabeski” (wyd. Czarne), najnowsza książka Serhija Żadana, trzecia jego książka opisująca życie w kraju ogarniętym wojną po „Internacie” i „W mieście wojna”. „Język się zmienił. Są bowiem wydarzenia, które wydają się po prostu niedorzeczne, nie dające się zwyczajnie wytłumaczyć. Pewne słowa, określony rodzaj języka przestały przystawać. Rzeczywistość stała się prostsza i język też się uprościł. Nie znaczy to, że stał się bardziej prymitywny, ale bardziej przejrzysty” - przyznał. W czerwcu 2024 r. pisarz wstąpił do Gwardii Narodowej Ukrainy. „Arabeski”, jak dodał, napisał „jeszcze zanim zaciągnąłem się do wojska i bardzo chciałem zdążyć ją skończyć przed mobilizacją. Te historie miały miejsce w 2022 i 2023 roku. Większości z nich sam byłem świadkiem albo usłyszałem je od znajomych, w większości naprawdę się wydarzyły” - powiedział ukraiński pisarz w rozmowie.
W mijającym roku nie zabrakło nowych przekładów na polski klasyki literatury. Ukazały się takie książki jak m.in. „Buddenbrokowie” Tomasza Manna w przekładzie Jerzego Kocha, „Schronienie” Williama Faulknera w tłumaczeniu Michała Tarczyńskiego, „Pierwszych 49 opowiadań” Hemingwaya (tłumaczenie Karoliny Wilamowskiej). Aga Zano przełożyła na nowo „Orlanda” Virginii Woolf, a dr hab. Jacek Kowalski z UAM „Pieśń o Rolandzie”.
Węgierski pisarz László Krasznahorkai został 122. laureatem literackiego Nobla. „Mistrz literackiej apokalipsy” - pisała o nim Susan Sontag, „głębokie zanurzenie w błocku środkowoeuropejskich nizin” - tak o jego powieściach pisze Szymon Kloska. Akademia Szwedzka nagrodziła Węgra za „dzieło przypominające o sile sztuki w środku apokaliptycznej grozy”. W grudniu, nakładem Czarnego, ukazał się nominowany w 2018 roku do Międzynarodowego Bookera tom jego opowiadań „A świat trwa” w przekładzie Elżbiety Sobolewskiej.
Indyjska pisarka i działaczka na rzecz praw kobiet Banu Mushtaq została laureatką Międzynarodowej Nagrody Bookera 2025 za zbiór opowiadań „Heart Lamp”, opisujący codzienne życie kobiet ze społeczności muzułmańskich w południowych Indiach. Fundacja Nagrody Bookera ogłosiła, że w 2026 roku otworzy nowy konkurs dla autorek i autorów literatury dziecięcej, skierowanej do czytelników w wieku od 8 do 12 lat. W jury zasiądą zarówno dzieci, jak i dorośli. Pierwszego laureata poznamy w lutym 2027 roku.
„Jednym z powodów, dla których żyłem tak, jak żyję, jest to, że chciałem mieć życie pełne przygód. Ale moje najlepsze przygody są bardziej literackie niż polityczne” - powiedział w 2012 r. Mario Vargas Llosa. Peruwiański noblista, autor m.in. „Rozmowy w +Katedrze+”, zmarł 13 kwietnia. Miał 89 lat.
W 2025 polska literatura utraciła kilku ważnych twórców. 24 stycznia zmarł Marcin Wicha, grafik, eseista i autor książek dla dzieci, jego ostatnia książka o warszawskiej dzielnicy Kamionek, gdzie mieszkał, wyszła na wiosnę, kilka miesięcy po śmierci autora. Podobnie jak ostatnia książka zmarłej 17 kwietnia poetki, Krystyny Miłobędzkiej, Wyjątkowy, bo pośmiertny tomik „więcej nic” jest jej ostatnią książką, w której porządkuje sprawy doczesne i żegna się z odbiorcą tomem liryki „o tym, że mnie jest / o tym, że mnie nie ma”. W tym roku odszedł też Jarosław Klejnocki, literaturoznawca, krytyk literacki, wieloletni dyrektor warszawskiego Muzeum Literatury. 17 stycznia zmarł austriacki reporter i pisarz Martin Pollack, autor takich książek jak „Śmierć w bunkrze”, „Cesarz Ameryki” czy „Ojcobójca”. Studiował w Polsce i z wielką empatią wobec Polaków opisywał polsko-niemiecką historię.
W 2025 roku po raz pierwszy po polsku ukazała się najważniejsza powieść Waltera Kempowskiego „Prima sort” (Art Rage). Opublikowana w latach 70. XX wieku powieść przedstawia dorastanie w czasach brunatnej dyktatury, kiedy władzę nad duszami i umysłami młodych ludzi dzierży Hitlerjugend i owładnięta nazistowską ideologią szkoła. Polscy czytelnicy mogli też w tym roku poznać powieść nagrodzoną rok temu Bookerem, czyli „Kairos” Jenny Erpenbeck (Znak) - wciągajacą opowieść o nieszczęśliwej miłości w realiach upadającego NRD. Wyszła też książka „Ogrodnik i śmierć” Georgija Gospodinowa, w której uważany za jednego z najbardziej obiecujących pisarzy współczesnej Europy opowiada o śmierci swego ojca.
2025 to pierwszy rok w polskiej literaturze, gdy pisarze rozpoczęli flirt ze sztuczną inteligencją. Karolina Opolska przy pracy nad książką „Teoria spisku, czyli prawdziwa historia świata” pozwoliła sztucznej inteligencji pozmyślać niektóre pozycje z bibliografii, a Justyna Bargielska eksperymentowała z talentem poetyckim AI przy tomiku „Kubek na tsunami”.
W tym roku resort kultury opracował założenia do ustawy o ochronie rynku książki, projekt trafił do konsultacji wewnątrzresortowych na początku grudnia. Jak podaje resort kultury, ustawa o będzie się opierać na trzech kluczowych filarach: jednakowej cenie książki w ciągu 12 miesięcy, maksymalnym rabacie dystrybucyjnym oraz obowiązkowym przekazywaniu danych sprzedażowych. „Jednakowa cena książki będzie obowiązywać od momentu jej wprowadzenia do obrotu. W przypadku zmiany stawki podatku VAT wydawca lub importer zyskają możliwość odpowiedniego dostosowania ceny, uwzględniającego tę zmianę. Nowe przepisy sprawią, że książki przestaną być jedynym towarem, który już od pierwszego dnia sprzedaży może być oferowany w obniżonej cenie. Rozwiązanie to ma na celu wyrównanie szans na rynku, by małe księgarnie i niezależni dystrybutorzy nie byli wypierani przez duże sieci handlowe” - wyjaśniono.
PAP/pż