Ferdynand Radziwiłł. Książę, parlamentarzysta i obrońca polskości

Ferdynand Fryderyk Radziwiłł był jednym z najważniejszych polskich polityków okresu zaborów. Przez dziesięciolecia bronił praw Polaków w parlamentach pruskim i niemieckim, sprzeciwiał się germanizacji oraz wspierał rozwój lokalnych społeczności. Po odzyskaniu niepodległości uczestniczył w pracach Sejmu Ustawodawczego, zapisując się w historii jako orędownik polskości i działacz społeczny.

Ferdynand Fryderyk Radziwiłł

fot. domena publiczna

Ferdynand Fryderyk Radziwiłł urodził się 19 października 1834 roku w Berlinie. Był najstarszym z dziewięciorga dzieci księcia Bogusława Fryderyka Radziwiłła i Leontyny z rodu Clary et Aldringen. Wychowywał się w rodzinie o wielowiekowych tradycjach arystokratycznych, której przedstawiciele odgrywali istotną rolę w życiu politycznym i społecznym ziem polskich oraz państw europejskich.

Edukację rozpoczął w Berlinie, gdzie uczęszczał do gimnazjum francuskiego. Następnie studiował prawo i administrację na uniwersytetach w Bonn i Berlinie. Po ukończeniu nauki zdobywał doświadczenie zawodowe w berlińskim sądownictwie oraz administracji państwowej.

Radziwiłł odbył również służbę wojskową w pruskiej kawalerii. Wziął udział w wojnie francusko-pruskiej w latach 1870–1871, podczas której został ranny. Ostatecznie osiągnął stopień podpułkownika rezerwy. Doświadczenia zdobyte w wojsku i administracji nie przeszkodziły mu jednak w podjęciu działalności, która miała zdominować kolejne dekady jego życia: polityki.

Po śmierci ojca w 1873 roku Ferdynand Radziwiłł przejął zarząd rodzinnych dóbr, w tym majątków w Przygodzicach i Antoninie. Jednocześnie umocnił swoją pozycję w życiu publicznym. W 1874 roku po raz pierwszy uzyskał mandat posła do Reichstagu, reprezentując okręg odolanowsko-ostrzeszowski. W kolejnych wyborach wielokrotnie odnawiał mandat, pozostając parlamentarzystą aż do końca I wojny światowej. Zasiadał także w pruskim Landtagu.

Jego działalność przypadła na okres szczególnie trudny dla Polaków mieszkających pod panowaniem pruskim. Władze niemieckie prowadziły politykę ograniczania polskiego języka i kultury, a także wzmacniania niemieckiego osadnictwa na ziemiach zamieszkanych przez Polaków. W tych warunkach parlament stał się jednym z najważniejszych miejsc walki o zachowanie narodowej tożsamości.

Radziwiłł przez blisko trzydzieści lat stał na czele Koła Polskiego w Berlinie, skupiającego polskich parlamentarzystów. Należał do doświadczonych i wpływowych przedstawicieli polskiego ruchu politycznego. Współpracował z niemiecką Partią Centrum, która broniła między innymi praw katolików, a zarazem opowiadał się za ugodową metodą prowadzenia polityki wobec władz Cesarstwa Niemieckiego.

Nie oznaczało to rezygnacji z najważniejszych postulatów narodowych. Radziwiłł konsekwentnie domagał się poszanowania wolności religijnej oraz prawa Polaków do posługiwania się własnym językiem. Występował przeciwko działaniom wymierzonym w polską ludność, w tym wywłaszczeniom i polityce kolonizacyjnej.

Jednym z najważniejszych pól działalności Ferdynanda Radziwiłła była obrona Kościoła katolickiego. W okresie Kulturkampfu, czyli prowadzonej przez władze pruskie walki o ograniczenie wpływów Kościoła, stanowczo sprzeciwiał się polityce kanclerza Otto von Bismarcka.

Jego zaangażowanie nie ograniczało się do wystąpień parlamentarnych. W Antoninie udzielał schronienia duchownym poszukiwanym przez władze pruskie, wśród nich księdzu Walentemu Śmigielskiemu, który potajemnie wykonywał swoje obowiązki duszpasterskie.

Radziwiłł zabierał również głos w sprawie strajków szkolnych, w tym protestów dzieci we Wrześni, będących wyrazem sprzeciwu wobec narzucania języka niemieckiego w nauczaniu religii. Występował przeciwko germanizacji i działaniom, które miały osłabić polską obecność na ziemiach zaboru pruskiego.

Jego działalność pokazuje, że walka o polskość w drugiej połowie XIX wieku nie ograniczała się do otwartego oporu. Istotną rolę odgrywały również praca parlamentarna, interpelacje, budowanie sojuszy politycznych oraz ochrona instytucji religijnych i społecznych.

Ferdynand Radziwiłł był nie tylko politykiem, lecz także właścicielem rozległych dóbr ziemskich. Po śmierci ojca zarządzał między innymi majątkiem w Przygodzicach oraz pałacem myśliwskim w Antoninie, który stał się ważnym miejscem związanym z historią rodziny.

Istotną częścią jego aktywności była działalność gospodarcza i społeczna. Pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Gospodarczego Pleszewsko-Odolanowskiego, angażując się w sprawy lokalnego rolnictwa. W 1876 roku założył cmentarz w Ludwikowie.

Szczególne znaczenie miało jego zaangażowanie w budowę kościoła farnego pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa w Ostrowie Wielkopolskim, obecnie pełniącego funkcję konkatedry. W latach 1904–1906 Radziwiłł był głównym fundatorem i patronem świątyni. Inwestycja ta stała się trwałym elementem dziedzictwa miasta, a zarazem świadectwem jego przywiązania do wiary katolickiej i lokalnej społeczności.

19 października 1834 w Berlinie urodził się książę Ferdynand Fryderyk Radziwiłł herbu Trąby. Był synem księcia generała Bogusława Fryderyka Radziwiłła i Leontyny Gabrieli von Clary und Aldringen. W latach 1874–1919 był polskim posłem do Reichstagu z okręgu Ostrów-Odolanów-Ostrzeszów-Kępno. Od 1889 do 1918 przewodził Kołu Polskiemu. Był także posłem pruskiego Landtagu. W latach kulturkampfu opowiadał się stanowczo po stronie polskiej. Zasłynął odważną interpelacją w sprawie strajków szkolnych we Wrześni. Zasiadał także dożywotnio w wyższej izbie parlamentu Rzeszy – Izbie Panów. W 1919, jako były poseł do Reichstagu został posłem na polski Sejm Ustawodawczy w Warszawie. Jako najstarszy poseł objął funkcję marszałka seniora i przewodniczył pierwszemu posiedzeniu. Mandat poselski sprawował do 1 czerwca 1919, kiedy nie został wybrany w wyborach uzupełniających w Wielkopolsce. W 1864 ożenił się z Pelagią, córką księcia Leona Sapiehy herbu Lis. Miał z nią trzech synów - Janusza Franciszka, Michała Radziwiłła „Rudego” i Karola Ferdynanda, oraz córkę Marię Małgorzatę, która w 1903 wyszła za mąż za Franciszka Salezego Potockiego. Ferdynand Franciszek Radziwiłł zmarł w 1926 w Rzymie. Pochowany jest w podziemiach kaplicy Radziwiłłów w Antoninie, niedaleko Ostrowa Wielkopolskiego.

— Listy Literackie (@ListyLiterackie) October 19, 2025

W życiu prywatnym ważną rolę odgrywała jego żona Pelagia z Sapiehów, którą poślubił 19 lipca 1864 roku. Była osobą zaangażowaną patriotycznie i wspierała działalność męża. Małżeństwo doczekało się sześciorga dzieci: Leontyny, Michała, Zygmunta, Karola, Małgorzaty i Janusza.

Zakończenie I wojny światowej i upadek Cesarstwa Niemieckiego przyniosły zasadniczą zmianę sytuacji politycznej. Ferdynand Radziwiłł znalazł się w gronie przedstawicieli polskich z ziem dawnego zaboru pruskiego, którzy weszli w skład Sejmu Ustawodawczego odrodzonej Rzeczypospolitej.

W 1919 roku, ze względu na swój wiek i doświadczenie parlamentarne, otworzył obrady Sejmu jako marszałek senior. Był to symboliczny moment w jego biografii: po dziesięcioleciach działalności w parlamentach państwa zaborczego mógł uczestniczyć w pracach instytucji tworzącego się niepodległego państwa polskiego.

W 1920 roku należał do założycieli Związku Polskich Kawalerów Maltańskich, a następnie został jego prezesem. Funkcję tę pełnił do końca życia. Za zasługi został odznaczony 2 maja 1923 roku Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

W 1924 roku w Antoninie uroczyście obchodzono sześćdziesiątą rocznicę ślubu Ferdynanda i Pelagii oraz dziewięćdziesiąte urodziny księcia. Z tej okazji Radziwiłł posadził dziewięćdziesiąt czerwonych dębów. Do naszych czasów przetrwała jedynie część drzew. Uroczystościom towarzyszyło także odsłonięcie piaskowcowego obelisku upamiętniającego jubileusz.

Pałac Myśliwski Książąt Radziwiłłów w Antoninie   fot. PAP

Ferdynand Fryderyk Radziwiłł zmarł 28 lutego 1926 roku w Rzymie, w wieku 91 lat. Jego ciało przewieziono do Antonina, gdzie 24 czerwca 1926 roku spoczął w podziemiach rodowej kaplicy Radziwiłłów, którą wcześniej przebudował.

Pozostawił po sobie pamięć polityka, który przez dziesięciolecia reprezentował polskie interesy w strukturach państwa pruskiego i niemieckiego, a po odzyskaniu niepodległości uczestniczył w budowie instytucji odrodzonej Polski. Jego działalność łączyła obronę praw narodowych i religijnych z pracą parlamentarną, troską o lokalną gospodarkę oraz wspieraniem przedsięwzięć społecznych i sakralnych.

Historia Ferdynanda Radziwiłła jest zarazem opowieścią o przemianach, jakie dokonały się na ziemiach polskich w XIX i na początku XX wieku. Od służby w pruskiej armii, przez wieloletnią działalność w Reichstagu, aż po udział w pracach polskiego Sejmu, jego biografia odzwierciedla drogę pokolenia, które musiało szukać sposobów zachowania narodowej tożsamości w warunkach zaborów, a następnie stanęło przed zadaniem budowy niepodległego państwa.

wlkp24.info/porta-polonica.de/pż