Idea stworzenia Grobu Nieznanego Żołnierza narodziła się po I wojnie światowej. Ogromna liczba ofiar konfliktu oraz niemożność zidentyfikowania wielu poległych sprawiły, że zaczęto tworzyć pomniki poświęcone bezimiennym bohaterom. 11 listopada 1920 roku szczątki nieznanego żołnierza złożono pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu. Podobna uroczystość odbyła się w Londynie. Z czasem idea ta dotarła również do Polski.
W odrodzonym państwie polskim pierwsze inicjatywy upamiętnienia poległych pojawiły się już w 1921 roku. Przez pewien czas plany nie doczekały się jednak realizacji. Przełom nastąpił 2 grudnia 1924 roku, kiedy u stóp pomnika księcia Józefa Poniatowskiego na placu Saskim w Warszawie pojawiła się tablica z napisem „Nieznanemu żołnierzowi poległemu za ojczyznę”. Wkrótce obok niej zapłonął znicz. Wydarzenie zwróciło uwagę opinii publicznej i przyczyniło się do przyspieszenia prac nad pomnikiem.
24 stycznia 1925 roku Rada Ministrów podjęła decyzję o budowie Grobu Nieznanego Żołnierza w arkadach Pałacu Saskiego. Projekt pomnika powierzono rzeźbiarzowi Stanisławowi Ostrowskiemu.
Jednym z najważniejszych etapów przygotowań było wybranie miejsca, z którego miały pochodzić szczątki żołnierza. Spośród piętnastu pól bitewnych wskazanych przez władze wojskowe losowo wybrano Lwów, miasto, którego obrońcy zapisali się w historii walk o niepodległość Polski.
29 października 1925 roku na Cmentarzu Obrońców Lwowa otwarto trzy bezimienne groby żołnierskie. Wyboru jednej z trzech trumien dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa, matka żołnierza poległego podczas walk o Lwów. Wskazane przez nią szczątki należały do ochotnika, którego tożsamości nie udało się ustalić.
Po uroczystościach we Lwowie trumnę przewieziono specjalnym pociągiem do Warszawy. Na trasie przejazdu gromadzili się ludzie pragnący oddać hołd bezimiennemu bohaterowi.
2 listopada 1925 roku trumna ze szczątkami Nieznanego Żołnierza dotarła do Warszawy. Po nabożeństwie w katedrze św. Jana przeniesiono ją na lawecie armatniej na plac Saski, gdzie odbyła się uroczystość pogrzebowa.
Zdjęcie żołnierzy i oficerów 5 Pułku Piechoty Legionów przed Grobem Nieznanego Żołnierza w październiku 1928 roku fot. NAC
W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele najwyższych władz państwowych, w tym prezydent Stanisław Wojciechowski, premier Władysław Grabski oraz przedstawiciele wojska i duchowieństwa. Obecni byli również zagraniczni goście, delegacje z różnych części kraju i liczni mieszkańcy stolicy.
Trumnę złożono w przygotowanym grobowcu w środkowych arkadach Pałacu Saskiego. Wraz z nią umieszczono akt erekcyjny pomnika oraz urny z ziemią z innych pól bitewnych. Uroczystość stała się ważnym wydarzeniem w historii odrodzonej Polski i symbolem pamięci o wszystkich, którzy oddali życie za ojczyznę.
Grób Nieznanego Żołnierza zaprojektowany przez Stanisława Ostrowskiego ozdobiono elementami nawiązującymi do polskiej tradycji wojskowej. W centralnej części znalazła się płyta z napisem „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”. Pomnik uzupełniały dekoracje przedstawiające między innymi sztandary i skrzydła husarskie oraz tablice upamiętniające miejsca walk.
Każdy element miał przypominać o poświęceniu żołnierzy i historii polskich zmagań o niepodległość. Grób nie był poświęcony jednej osobie, lecz wszystkim poległym, których nazwiska pozostały nieznane.
W okresie międzywojennym Grób Nieznanego Żołnierza stał się miejscem uroczystości państwowych i patriotycznych. Podczas niemieckiej okupacji nadal miał ogromne znaczenie dla mieszkańców Warszawy, którzy składali przy nim kwiaty z okazji świąt narodowych.
W grudniu 1944 roku Niemcy wysadzili Pałac Saski. Z dawnej budowli ocalał jedynie fragment kolumnady, w którym znajdował się Grób Nieznanego Żołnierza. Zachowane arkady stały się świadectwem zniszczenia Warszawy, a zarazem symbolem przetrwania pamięci narodowej.
8 maja 1946 roku ponownie odsłonięto odbudowany pomnik. Jego wygląd różnił się od przedwojennego, a nowe tablice upamiętniały miejsca walk Polaków podczas II wojny światowej.
W kolejnych dekadach Grób Nieznanego Żołnierza był wielokrotnie odnawiany i uzupełniany o nowe elementy upamiętniające ważne wydarzenia z historii Polski. W 1979 roku odwiedził go papież Jan Paweł II. W 1989 roku złożono tam ziemię z Katynia, upamiętniając ofiary sowieckiej zbrodni.
Po przemianach politycznych 1989 roku przywracano przedwojenne tablice i dodawano kolejne, upamiętniające pola bitew związane z polską historią.
Obecnie Grób Nieznanego Żołnierza znajduje się na placu Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Jest miejscem obchodów świąt państwowych, składania wieńców i uroczystości wojskowych. Warta honorowa pełniona przez żołnierzy Wojska Polskiego podkreśla rangę tego miejsca.
Mijające 101 lat od powstania Grobu Nieznanego Żołnierza to okazja do przypomnienia o ludziach, którzy oddali życie za Polskę, często pozostając bezimiennymi bohaterami. Pomnik symbolizuje pamięć o wszystkich poległych, niezależnie od czasu i miejsca ich śmierci.
Historia grobu pokazuje, że pamięć narodowa może przetrwać wojny, zniszczenia i zmiany polityczne. Choć pierwotny Pałac Saski został zburzony, zachowany fragment kolumnady i znajdujący się w nim grób nadal przypominają o ofierze polskich żołnierzy.
101 lat po uroczystości z 2 listopada 1925 roku Grób Nieznanego Żołnierza pozostaje miejscem szczególnym. To symbol wdzięczności, patriotyzmu i pamięci o tych, których nazwisk możemy nie znać, ale których poświęcenia nie wolno zapomnieć.
Muzeum Historii Polski/ PAP/pż