Świat na opak. Cyrki, teatry i widowiska w pejzażu Warszawy XVIII i XIX wieku

Ostatnia aktualizacja: 17.11.2026 12:15
Pokazy balonowe, teatry ogrodowe, cyrki i menażerie. W XVIII- i XIX-wiecznym świecie bez radia, telewizji i internetu to one dostarczały Warszawiakom rozrywki. Gdzie szukać korzeni stołecznych widowisk epoki "Lalki" i Wokulskiego? Jaką rolę społeczną wypełniały? O tym rozmawialiśmy ze specjalistą od historii cyrku, prof. dr. hab. Krzysztofem Kurkiem.
Cyrk na Saskiej Kępie, fragment obrazu Franciszka Kostrzewskiego z 1852 roku
"Cyrk na Saskiej Kępie", fragment obrazu Franciszka Kostrzewskiego z 1852 rokuFoto: Franciszek Kostrzewski/MNW/domena publiczna

Posłuchaj audycji "Kiedyś był tu teatr" >>>

Po monografii "Cyrk Alberta Salamońskiego w Warszawie (1872–1887). Historia, źródła, konteksty" prof. dr. hab. Krzyszto" Kurek wrócił z nową publikacją. W książce "Balony, teatry małp, menażerie, cyrki… Studia z dziejów widowisk warszawskich w XVIII i XIX wieku" badacz przygląda się fascynującemu zjawisku w szerszym kontekście, bazując na bogatej podstawie źródłowej: prasie, afiszach, drukach ulotnych, archiwaliach i wspomnieniach samych Warszawiaków.

Cyrkowa panorama XIX-wiecznej Warszawy

Nowożytne widowiska wyrastają z tradycji ludycznych poprzednich epok, ale są ściśle związane z rozwojem i uprzemysłowieniem miast. – Obydwie moje książki pokazują Warszawę w momencie jej intensywnego rozwoju, kiedy pojawiają się duże grupy społeczne, które są zatrudnione w intensywnie rozwijających się fabrykach. Ludzie zaczynają posiadać wolny czas i pieniądze, aby ten wolny czas spędzić w miejscu, który przyciąga ich uwagę – wyjaśniał prof. Kurek w audycji "Kiedyś był tu teatr".

Czytaj również:

Popularną formą zażywania rozrywki w drugiej połowie XIX wieku stały się najpierw teatry ogródkowe, działające m.in. w Ogrodzie Saskim i na Nalewkach, a później cyrki. Niektóre – jak wspomniany wyżej cyrk Alberta Salamońskiego przy ul. Włodzimierskiej 19 lub cyrk na rogu ulic Ordynackiej i Okólnik (późniejszy cyrk Braci Staniewskich) – miały w mieście stałe murowane siedziby. Do stolicy przybywali też artyści o międzynarodowej renomie.

– Warszawa leżąca na trasie pomiędzy Berlinem, Moskwą i Petersburgiem była odwiedzana przez największych luminarzy cyrku dziewiętnastowiecznego, takich jak Ernst Renz, Schumann, de Bach i wielu, wielu innych, którzy budzili ogromne zainteresowanie bez względu na to, czy grali w Berlinie, Moskwie, Hamburgu, Wiedniu czy w jakimkolwiek innym mieście. Elektryzowali publiczność niezwykłą ofertą i oferowaną intensywnością przeżyć – opisywał badacz.

Różne stany, te same potrzeby

Na cyrkowej widowni zasiadali ramię w ramię przedstawiciele bardzo różnych środowisk: członkowie niższych warstw społecznych, rodziny z dziećmi, rosyjscy oficerowie, miejska inteligencja czy przedstawiciele lokalnego półświatka.

– Cyrk był skrajnie demokratyczną i kosmopolityczną formą rozrywki, która przyciągała uwagę zarówno miłośników opery i elitarnych scen, jak i zwolenników ludycznych widowisk, którzy lubowali się w obserwowaniu szczucia psów na niedźwiedzia na arenie – opowiadał gość Dwójki.

I wtedy, i teraz wspólna (i bardzo ludzka) była potrzeba przełamywania rutyny, poszukiwania intensywnych doznań w rzadkim czasie wolnym od obowiązków. – Cyrk był źródłem nieustającej stymulacji, źródłem emocji. Był postrzegany jako przestrzeń, w której wykraczamy poza doświadczenia codzienności. Wielu antropologów kultury porównywało cyrk do snu na jawie, gdzie zdarza się to, co w potocznej rzeczywistości niemożliwe – wyjaśniał prof. Kurek.

***

Tytuł audycji: Kiedyś był tu teatr

Prowadzenie: Monika Pilch i Tomasz Mościcki

Data emisji: 16.11.2026

Godz. emisji: 22.00

oprac. Kamila Snopek

Czytaj także

Teatr pod patronatem milicji. Zapomniane Studio z Karowej

Ostatnia aktualizacja: 02.03.2026 13:50
Powojenne życie teatralne w Warszawie miewało także epizody i instytucje zaskakujące. Upływ dziesięcioleci zatarł ich pamięć, tym bardziej warto ją przywracać.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Teatr w dawnych murach fabryki. Historia teatru Scena Prezentacje

Ostatnia aktualizacja: 11.05.2026 16:00
Teatr Scena Prezentacje to nieistniejący już teatr, który mieścił się w Warszawie na rogu ulic Żelaznej i Prostej. Swoją działalność zainaugurował 29 października 1979 w Społecznym Domu Kultury na Żoliborzu. Od 1984 roku mieścił się w zaadaptowanym budynku fabrycznym na terenie dawnych zakładów "Norblina". Autorem projektu przebudowy jest scenograf Marcin Stajewski.
rozwiń zwiń