"Ojczysty - dodaj do ulubionych" - skarby języka polskiego. Czy biedronka ma biodra?

Ostatnia aktualizacja: 06.10.2022 06:30
Kampania Narodowego Centrum Kultury "Ojczysty - dodaj do ulubionych" została doceniona przez Akademię Mistrzów Mowy Polskiej. To właśnie ona zdobyła tytuł Kuźni Mistrzów Mowy Polskiej w tegorocznej 22. odsłonie programu.
Mówisz po polsku? - Poznaj ciekawostki języka
Mówisz po polsku? - Poznaj ciekawostki języka Foto: shutterstock.com

Facebookowy profil "Ojczysty - dodaj do ulubionych" poświęcony jest poprawnej polszczyźnie, a obserwuje go prawie 110 tysięcy osób, jego instagramowy odpowiednik przyciągnął już niemal 40 tysięcy użytkowników. Działa też strona internetowa, na której można znaleźć sporo ciekawostek językowych.

Kampania "Ojczysty - dodaj do ulubionych" ma przypominać o roli i miejscu języka ojczystego w życiu Polaków. Jej inicjatorzy pragną podnosić świadomość językową, ale i poczucie, że każdy z nas tworzy nasz język i jest za niego odpowiedzialny. Język polski jest naszym wspólnym dobrem, dlatego powinniśmy o niego dbać. 

Polski jest jednym z 25 najczęściej używanych języków na świecie, posługuje się nim około 40 milionów ludzi w Polsce i poza granicami naszego kraju. Język tworzy wspólnotę, gromadzi doświadczenia i systemy wartości Polaków - jest symbolicznym przewodnikiem po polskiej kulturze.

Kampania "Ojczysty - dodaj do ulubionych" trwa nieprzerwanie od 20 lutego 2012, dnia poprzedzającego Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego. To symboliczny początek

W ramach kampanii "Ojczysty - dodaj do ulubionych" w Czwórce w każdy wtorek i czwartek w audycji "Pierwsze słyszę" będziemy poznawać ciekawostki językowe. 

"Pora uciąć sobie komara"

Mówimy potocznie "Ech, uciąłem komara", kiedy mamy na myśli to, że się zdrzemnęliśmy, przysnęliśmy na chwilkę. Dlaczego "uciąć" i dlaczego akurat "komara"?

Ucinamy sobie drzemkę - stąd "uciąć" (czasownik "uciąć" jest składnikiem także innych ciekawych frazeologizmów. "Uniwersalny Słownik Języka Polskiego" notuje jako potoczny frazeologizm "uciąć koguta", czyli "sfałszować, nagle przejść do piskliwego dyszkantu; skiksować", powszechnie znane są też: uciąć sobie pogawędkę, uciąć sobie romans). "Komar" przywołuje kilka skojarzeń: bzyczący nad głową, uprzykrzony owad, przez którego nie można na dobre zasnąć (komu nie dokuczały komary na Mazurach - i nie tylko - na wodzie, pod namiotem czy na kempingu?), owad, który kłuje nas jak igłą, dokuczliwie, ale nie aż tak bardzo boleśnie ("To tylko taki komarek" mówimy dziecku, gdy maluch ma dostać zastrzyk czy ma mieć pobraną krew). Komary kojarzą nam się zatem z trudnością w zasypianiu, a więc też z przelotnym snem, z chwilowością i krótkim czasem oddziaływania, z wibrującym dźwiękiem - cichym i cienkim (który może przywodzić na myśl poświstywanie, jakie niekiedy wydaje się przez nos, gdy się zaśnie). "Uciąć komara" to zadrzemać – na chwilkę, szybciutko, bez efektu wyspania się.

Posłuchaj
02:31 czwórka pierwsze słyszę 06.09.2022.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych" - co to znaczyć "uciąć komara"? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

"Dlaczego pierogi są leniwe?" 

Dlaczego duże, słodkie, serowe kluski nazywamy pierogami i do tego leniwymi, skoro tyle trzeba się przy nich napracować? - Nazwano je tak, bo "leniwe" gospodynie, zamiast pięciu czynności, wolały wykonywać dwie. Nie wyrabiały więc osobno ciasta na pierogi. Zamiast faszerować je i zlepiać w odpowiedni kształt, po prostu kroiły fragmenty i wrzucały do garnków - mówi reporterka Czwórki Martyna Matwiejuk. - Te pierogi w rzeczy samej są kluskami. Nazwa "przykleiła się" do nich i tak już pozostało.

Posłuchaj
01:45 _PR4_AAC 2022_09_08-07-28-07.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Dlaczego pierogi są leniwe? (Pierwsze słyszę/Czwórka) 

Jakie pantalony nosił Pantalon?

Całkiem długie - do kostek - albo krótsze: za kolana czy do kolan, obcisłe jak kalesony lub szerokie i bufiaste, obszyte koronkami u dołu lub zakończone gustownym rozcięciem, lub też gładkie, bez żadnego zakończenia, jedwabne, lniane, bawełniane, białe jak śnieg lub czerwone jak krew - pantalony bywały różne w zależności od tego, kiedy, gdzie i przez kogo były noszone. Ich nazwa pochodzi od jednego z bohaterów commedii dell’arte: starego (i głupiego) kupca weneckiego Pantalona. Pantalon nosił czerwone, obcisłe pantalony (i takąż górę), a do nich czarny płaszcz, tureckie pantofle z zadartymi czubkami i czerwony fez (turecką czapeczkę).

Obcisłe pantalony były częścią munduru, który nosili żołnierze Legionów Polskich we Włoszech i Armii Księstwa Warszawskiego. Pantalony wkładali także cywile: nosili je mężczyźni na początku XIX w., nosiły je także kobiety - aż do końca XIX w. Pantalony damskie stanowiły jednak część bielizny: były to luźne, długie majtasy, noszone pod suknią, obszyte falbanką lub koronką, lniane u mieszczek i szlachcianek, a jedwabne u arystokratek. Reforma ubioru, a zwłaszcza bielizny (zapoczątkowana przez Gustava Jägera, lekarza i higienistę z przełomu wieków), sprawiła, że wyszły z użycia, a sam wyraz "pantalon" nabrał ironicznego lub żartobliwego odcienia i zaczął oznaczać śmieszne majtki z długimi nogawkami albo szerokie i niezgrabne spodnie.

Posłuchaj
02:22 czwórka pierwsze słyszę 13.07.2022 ojczysty pantalony.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Kto nosił pantalony? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

Kto "gryzie trawę"?

Po meczu Chorwacja - Irlandia jeden z komentatorów w uniesieniu powiedział o zwycięskiej drużynie, że ta "gryzie wręcz trawę". Wstawienie partykuło-przysłówka "wręcz" i rozbicie nim piłkarskiego frazeologizmu spowodowało, że każdy z wyrazów zaczął żyć własnym życiem i nieść własne znaczenie, a "wręcz" wręcz odzyskało znaczenie pierwotne, nawiązujące do kontaktu ręcznego, co dało efekt komiczny. Co jednak znaczy i skąd się wzięło sformułowanie "gryźć trawę"? Co ma wspólnego dosłowne gryzienie trawy z ofiarną i pełną pasji grą w piłkę? Chyba niewiele, chociaż… Skojarzeń trzeba czasem szukać trochę dalej. Ale po kolei - przeszukajmy najpierw język rodzimy, a potem inne języki. W potocznej polszczyźnie ogólnej mamy zwrot "gryźć ziemię" oznaczający "nie żyć", "leżeć w grobie", nawiązujący do tego, co dzieje się z ciałem człowieka po śmierci (pochowanie w ziemi, zasypanie ziemią). Jego znaczenie jest jednak dalekie od znaczenia żargonowego zwrotu "gryźć trawę". Zwrot ten jest bowiem używany w języku sportowym w odniesieniu do piłkarzy i oznacza "grać z ogromnym zaangażowaniem, pasją i poświęceniem". W języku niemieckim funkcjonuje sformułowanie: ins Gras beißen (dosłownie: "gryźć trawę"), odpowiadające pol. gryźć ziemię, w języku angielskim jednak - nie w starannej angielszczyźnie, tylko w języku potocznym i specjalistycznym - używane bywa połączenie: to bite the grass w takim samym kontekście, co polskie sportowe "gryźć trawę". Ojczyzną piłki nożnej, jak wiadomo wszystkim kibicom, jest Anglia. Narodowym sportem angielskim jest również polowanie na lisa, a Wyspy Brytyjskie to kolebka niemal wszystkich ras terierów. Kto ma lub miał teriera, ten wie, z jakim zacięciem potrafi on wyrywać darń - a więc właśnie gryźć trawę - żeby dobrać się do ukrytego pod ziemią gryzonia, kreta czy innego ssaka. Możliwe, że właśnie takie psie zachowanie dało początek metaforze - najpierw łowieckiej, a później piłkarskiej. Przejęte razem z piłką nożną z Wysp Brytyjskich, rozprzestrzeniło się w Europie. To tylko hipoteza - zachęcamy do poszukiwań, choćby internetowych, które pozwoliłyby ją potwierdzić lub odrzucić.


Posłuchaj
02:59 czwórka pierwsze słyszę 15.09.2022 ojczysty dodaj do ulubionych.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Kto "gryzie trawę"? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

 

Skąd się wzięła "łyżka dziegciu w beczce miodu"?

Łyżka dziegciu - to odrobina czegoś złego mogąca zniszczyć dużo dobra. Mówi się też tak, gdy w sytuacji ogólnie dobrej i korzystnej wydarzy się coś nieprzyjemnego.

- Dziegieć - taka jest postać mianownika tego wyrazu - to gęsta, lepka, ciemnobrązowa ciecz, którą otrzymywano między innymi z kory brzozowej i której niegdyś powszechnie używano jako środka przeciw pasożytom, a także jako leku na rozmaite choroby skórne - mówi Martyna Matwiejuk. - Dziegieć brzydko pachnie, jest gorzki i nieprzyjemny w smaku. Jak się to utrwaliło, wystarczy jedna łyżka tego specyfiku, żeby zepsuć smak całej beczki słodkiego miodu.


Posłuchaj
01:38 Czwórka/Pierwsze słyszę - łyżka dziegciu 20.09.2022.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Co to znaczy "łyżka dziegciu w beczce miodu"? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

Co wspólnego z gośćmi ma gościniec?

"Rycerz jakiś stepowy stanął tu śród dziedzińca i przywozi gościńca: cztery tatarskie głowy" - pisze Juliusz Słowacki w "Zawiszy Czarnym", dramacie z 1845 roku. "Gościniec" w znaczeniu "podarek przywieziony z podróży" (niekoniecznie tak szokujący jak u Słowackiego) jest równie stare jak dwa pozostałe znaczenia tego słowa: Gościniec to bowiem także "zajazd przydrożny, gospoda, karczma" (w takiej postaci do dziś występuje często jako składnik nazw własnych zajazdów, barów i restauracji) oraz "szeroka droga wiejska". W ostatnim znaczeniu gościniec kojarzy się ze starą bitą drogą, wysadzaną kocimi łbami, ocienioną szpalerem lipowym, dębowym lub akacjowym albo z piaszczystą, zakurzoną drogą gruntową, prowadzącą przez pola, łąki i zagajniki, a czasem wzdłuż ogłowionych, rosochatych wierzb z wypróchniałymi dziuplami, w których kryją się leśne licha. To oczywiście tylko skojarzenia, a nie cechy definicyjne gościńca - słowa równie starego jak tradycyjna staropolska gościnność.


Posłuchaj
01:34 czwórka pierwsze słyszę 22.09.2022 ojczysty.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Co wspólnego z gośćmi ma gościniec? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

 

Co wspólnego z kosmosem ma aerobik? 

Wiedzieliście, że aerobik to "produkt uboczny" programu zdobywania Kosmosu? Aerobik powstał w Stanach Zjednoczonych pod koniec lat 60. XX w. jako program treningu dla przyszłych kosmonautów: ćwiczenia usprawniające ciało, a zarazem wentylujące płuca, czyli pobudzające pracę układu krążenia i oddychania i zwiększające wymianę tlenową w organizmie, zostały uznane za niezwykle korzystne dla młodych zdobywców Kosmosu. Forma ćwiczeń w rytm muzyki szybko spodobała się nie tylko młodym Amerykanom, lecz także ludziom na całym świecie, a w latach 80. aerobik był jedną z najpopularniejszych form ćwiczeń grupowych. W polszczyźnie aerobik to oczywiście zapożyczenie z angielskiego; w angielskim nazwa aerobics to wyraz utworzony od wcześniej używanego przymiotnika aerobic, który jest sztucznym terminem zbudowanym z cząstek wyrazów zaczerpniętych ze starożytnej greki: ang. aerobics < aerobic < gr. aér aéros "powietrze" + bíos "życie", czyli "wymagający powietrza do życia".

Posłuchaj
01:18 czwórka pierwsze słyszę 27.09.2022 ojczysty.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Co wspólnego z kosmosem ma aerobik? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

Skąd wziął się u nas bigos?

Przynajmniej od 200 lat bigos to - ogólnie - "potrawa z duszonej kapusty i siekanego mięsa". Oczywiście w różnych regionach Polski i w różnych domach przygotowuje się ją nieco inaczej, z takimi lub innymi dodatkami. Ale z perspektywy językowej okazuje się, że najważniejsze w bigosie jest właśnie to siekane mięso. Jeszcze w XVII w. bowiem rzeczownik "bigos" miał bardziej ogólne znaczenie "siekanina" - dlatego w pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska, a i znacznie później, u Sienkiewicza, czytamy o tym, jak to jedni drugich mieli bigosować, czyli "siekać na drobne kawałki" - oczywiście szablą lub pałaszem. Stąd też frazeologizm "narobić komuś bigosu" - "sprawić kłopot, narobić zamieszania" - ba, jeśli przeciwnik koniecznie chciał nas bigosować, to tym samym sprawiał nam niemały kłopot... Pochodzenie słowa jest niejasne: jedni (tak jak Brückner) widzą w nim germanizm (z dawnego nm. Beiguss "sos"), inni (jak Bańkowski) dopatrują się w nim wcześniejszego, romańskiego zapożyczenia (wł. bigutta "kociołek do gotowania rosołu"), które dotarło do polszczyzny w XVI w. albo za pośrednictwem niemieckim, albo bezpośrednio z włoskiego, razem z kapustą (za takim pochodzeniem przemawiałoby utrwalone w tekstach z końca XVI w. znaczenie słowa bigos "zakrzepły na galaretę wywar z siekanego mięsa", co wskazywałoby na w miarę bliski związek znaczeniowy z wł. bigutta). 


Posłuchaj
01:58 czwórka pierwsze słyszę 29.09.2022 ojczysty.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Skąd wziął się u nas bigos? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

Skąd wzięło się powiedzenie "pleść farmazony"?

"Pleść farmazony" to zwrot z języka naszych babć i dziadków, choć niektórzy do dziś go używają. Pleść farmazony to "opowiadać głupstwa, wygadywać brednie". Skąd się wzięły farmazony w polszczyźnie?

Farmazon to spolszczona wersja francuskiego franc-maçon, dosłownie: wolny mularz, czyli wolnomularz, mason. Ponieważ masoneria wzbudzała w praworządnych obywatelach niechęć, której towarzyszyły uprzedzenia, a może również w jakimś stopniu zawiść, wolnomularzy kojarzono z takimi cechami, jak libertynizm, ateizm, bezbożność, rozwiązłość, niemoralność. "Warszawa gorsza niż Sodoma: same farmazony i lutry" - skarżył się Henryk Rzewuski w swoich pamiętnikach. Znaczenie rzeczownika farmazon z neutralnego "wolnomularz, członek loży masońskiej" przeszło w zdecydowanie nacechowane "liberał, niedowiarek, wolnomyśliciel", a potem nawet w mocno pejoratywne "oszust, szalbierz, błazen". Stąd już bliziutko do tytułowego określenia farmazony - "brednie, bzdury, banialuki, głupstwa".


Posłuchaj
01:41 czwórka pierwsze słyszę 04.10.2022 farmazony.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Skąd wzięło się powiedzenie "pleść farmazony"? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

Czy biedronka ma biodra?   

Głupie pytanie? To w takim razie dlaczego biedronka nazywa się biedronka? W gwarach i dialektach BIEDRONKA nazywana jest też: biedrunka, biedruszka, biedrawka, biedrzanka, biedrzonka, biedrzynka, biedrzeniec, biedrzonek, wiedrunka, jedronka. W gwarach zachowały się również dawne określenia bydła, czyli krów i wołów, o charakterystycznym ubarwieniu: jednolitej maści z łatami, plamami lub cętkami w okolicy bioder. O wołu takiej maści mówi się bierawy albo określa się go rzeczownikiem biedrun bądź biedroń, o krowie mówi się bierawa, biedrzysta, biedrula albo biedrona czy biedruna. Czasem też – przez rozszerzenie znaczenia - używa się tych określeń również w odniesieniu do wszelkiego łaciatego bydła, bez względu na to, gdzie zwierzęta mają umiejscowione plamy, łaty czy cętki. Podstawę tych określeń stanowił dawny przymiotnik *bedrъ o zn. "mający plamy na biodrach", a później także "plamisty, cętkowany, łaciaty, pstrokaty", pochodzący właśnie od prasłowiańskiego rzeczownika *bedro "biodro". A co z tym wszystkim ma wspólnego biedronka? Biedronka też jest cętkowana - ma kropki i to stanowi jej znak rozpoznawczy. Jest też bożą krówką – pochodzenie tego frazeologizmu nie jest całkiem jasne, możliwe jednak, że słowo KRÓWKA weszło do tego wyrażenia właśnie przez skojarzenie z łaciatą krową, z którą Biedronka ma niemal wspólną nazwę, a przymiotnik "boży" ma pewien związek z istniejącą od niepamiętnych czasów dziecięcą wyliczanką "Biedroneczko, leć do nieba, przynieś mi kawałek chleba", będącą zapewne pozostałością po dawnych zaklęciach. Odpowiedź na tytułowe pytanie brzmi: nie, biedronka nie ma bioder, ale ma nazwę pochodzącą od wyrazu "biodro".


Posłuchaj
02:27 czwórka pierwsze słyszę 06.10.2022 ojczysty.mp3 "Ojczysty - dodaj do ulubionych". Czy biedronka ma biodra? (Pierwsze słyszę/Czwórka)

 

Audycja powstała we współpracy z Narodowym Centrum Kultury.

Na kolejne odcinki cyklu zapraszamy we wtorki i czwartki po godz. 6.30 w audycji "Pierwsze słyszę".

***

Tytuł audycji: Pierwsze słyszę

ProwadziKamil Jasieński

Materiał: Martyna Matwiejuk

Data emisji: wtorki, czwartki

Godzina emisji: 7.25, 6.25

pj/kd/aw/kor

Czytaj także

Łona i jego spojrzenie na język polski w rapie

Ostatnia aktualizacja: 25.05.2016 10:09
- Rozpaczliwie szukam sygnału, który pokazałby mi, że ludzkość jeszcze kiedyś sięgnie po znaki diakrytyczne. Język polski jest świetny i warto go w pełni używać - mówił o języku polskim w sieci Adam Zieliński czyli Łona, nazywany Przyborą i Młynarskim polskiego rapu.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Cebula", "drama" i "Janusz". Skąd biorą się nowe określenia w języku?

Ostatnia aktualizacja: 11.12.2017 10:30
Pomysł stworzenia serwisu zrodził się w listopadzie 2003 roku. Od tego też czasu nieustannie powiększane są prezentowane zasoby - w całości bazujące na szeroko rozumianej najmłodszej polszczyźnie.
rozwiń zwiń