Cisza i żywa woda czyli wielkopostna codzienność w Beskidzie Śląskim

Przygotowania do świąt wielkanocnych w beskidzkich wioskach przez pokolenia opierały się na głębokim wyciszeniu i rygorystycznym przestrzeganiu dawnych nakazów. W Wiśle, Istebnej, Jaworzynce czy Koniakowie czas ten nie był kojarzony z radosnym gwarem, lecz z surowością domowych wnętrz oraz rytuałami, które miały zapewnić rodzinie zdrowie i duchową gotowość na zmartwychwstanie.

Wielkanocna procesja konna, Pietrowice Wielkie

Zamek Piastowski w Raciborzu

Wielki Post w góralskich chałupach zaczynał się od radykalnej zmiany wystroju wnętrz, co miało odzwierciedlać pokutny charakter tego okresu. Wszystkie ozdobne elementy, takie jak misternie haftowane makatki czy obrusy, były starannie prane, prasowane i chowane do skrzyń lub szaf. Dom tracił swoje barwy, stając się przestrzenią surową i ascetyczną. W tym czasie milkły instrumenty i radosne śpiewy, a jedyną dopuszczalną formą muzycznej ekspresji były pieśni pasyjne. Gospodarze dbali również o wymiar czysto fizyczny przygotowań, wymieniając słomę w siennikach już na początku postu, aby w Wielkim Tygodniu nie rozpraszać się pracami gospodarskimi i móc w pełni poświęcić się modlitwie.

Niedziela Palmowa, zwana tutaj Kwietną Niedzielą, różniła się od kolorowych procesji znanych z innych regionów Polski. Beskidzkie palmy cechowała skromność i bliskość natury, składały się one bowiem niemal wyłącznie z bazi, czasem uzupełnionych gałązkami bukszpanu i przewiązanych czerwoną wstążką. Po tym dniu rozpoczynał się szczególny czas, w którym młode dziewczynki, nazywane morzanami, wędrowały od domu do domu z gałgankową lalką. Śpiewały one pieśni o męce Pańskiej, za co otrzymywały od gospodarzy jajka lub drobne kołaczyki, niosąc sąsiadom zapowiedź nadchodzących wydarzeń zbawczych.

Kulminacja obrzędów następowała w Wielki Piątek, który wiązał się z rytuałem obmywania w żywej wodzie. Wierzono, że kąpiel w płynącym potoku lub strumieniu, dokonana bardzo wcześnie rano, zanim kruk zdąży się napić wody, zapewnia zdrowie i siłę na cały rok. Miało to również znaczenie magiczno-lecznicze, gdyż woda miała moc gojenia ran i oczyszczania ciała z wszelkich skaz. Był to dzień absolutnej ciszy, w którym dzwony kościelne milczały, a ich miejsce zajmowały drewniane kołatki i klekotki, z którymi chłopcy trzykrotnie obchodzili świątynię.

Warto zauważyć, że dawna tradycja beskidzka znacznie różniła się od współczesnych przyzwyczajeń w kwestii święcenia pokarmów. Dla starszych pokoleń górali najważniejsza była modlitwa przy Bożym Grobie oraz wieczorna liturgia rezurekcyjna, natomiast zwyczaj święcenia koszyczków z jedzeniem pojawił się na tych terenach dopiero w drugiej połowie XX wieku. Nawet wielkanocne jajka, choć obecne w domach, barwiono w sposób naturalny, najczęściej w łupinach cebuli, unikając krzykliwych kolorów i ozdobników, co podkreślało powagę oraz godność przeżywanych Świąt Wielkiej Nocy.

pż