Opowieści o złu, które przekracza epoki. Nowa książka Jacka Dehnela "Historie łajdackie"

Osiem opowiadań, kilkanaście miast i dziesiątki ludzkich namiętności, które wymykają się społecznym normom. W swojej najnowszej książce pod tytułem „Historie łajdackie”, Jacek Dehnel powraca do krótkiej formy, by poddać analizie mechanizmy zła, manipulacji i przekroczenia norm. To erudycyjna podróż przez Europę różnych epok, w której prawda historyczna miesza się z literacką fikcją, a „łajdactwo” staje się kluczem do zrozumienia kondycji człowieka.

Jacek Dehnel

Piotr Żułnowski

Geneza „Historii łajdackich” jest silnie zakorzeniona w pasji Jacka Dehnela do badania mikrohistorii. Autor przyznaje, że impulsem do napisania poszczególnych tekstów były bardzo konkretne, często przypadkowe znaleziska – od opowieści sąsiadki po archiwalne zdjęcia. Każde z opowiadań operuje innym gatunkiem: znajdziemy tu elementy true crime, opowieści miłosne oraz narracje historyczne. To, co je spaja, to moment łamania norm. Jacek Dehnel wyjaśnia tę wspólną oś następująco:

Są to historie o łamaniu rozmaitych norm, o łamaniu norm etycznych, o łamaniu przepisów prawa, o wykraczaniu poza to, co jest nam przez społeczeństwo narzucane.

Ten komentarz autora rzuca światło na główną konstrukcję tomu. Dehnel nie ocenia swoich bohaterów w sposób jednoznaczny. Zauważa, że gest buntu przeciwko narzuconym zasadom może być zarówno aktem odwagi, jak i przejawem czystej podłości. Kluczowe jest tu „rozstaje dróg”, na którym stają postaci, zmuszone do podjęcia decyzji rzutujących na całe ich dalsze życie.

Pierwotny projekt książki zakładał tytuł „Opowiadania o ludziach i miastach”, co znajduje odzwierciedlenie w precyzyjnym osadzeniu akcji w konkretnych lokalizacjach – od Warszawy i Kielc, po Paryż i Kadyks. Dla Dehnela lokalny koloryt nie jest jedynie dekoracją, lecz fundamentem, z którego wyrasta rytm opowieści. Pisarz stawia tezę, że choć zło pozostaje uniwersalne, to sposób jego definiowania zmienia się w zależności od systemów politycznych. W rozmowie o książce Dehnel podkreśla:

Każdy totalitaryzm i autorytaryzm wypracowuje swoje systemy nazywania zła dobrem. (...) To jest elementarz robienia zła na dużą skalę, nazywanie go dobrem.

Powyższe słowa autora odnoszą się do głębszej, politycznej warstwy książki. Dehnel analizuje, jak „fikcyjne dobro” staje się fundamentem działań destrukcyjnych. Przywołuje przy tym historyczne przykłady stalinizmu czy nazizmu, ale odnosi się również do współczesnej retoryki politycznej, gdzie wzniosłe hasła i nazwy instytucji służą maskowaniu etycznego zepsucia.

Jacek Dehnel podkreśla, że proces pisania jest dla niego formą przepuszczania rzeczywistości przez własną wrażliwość i warsztat badawczy. Odwołując się do myśli Jorge Luisa Borgesa, pisarz traktuje swoje utwory nie jako wtórny opis świata, lecz jako autonomiczną kreację. Swoje artystyczne credo formułuje w rozmowie tak:

Wiersz nie jest opisem róży, że wiersz jest dodatkową rzeczą w świecie, obok róży, która jest dodatkową rzeczą w świecie. I ja tak traktuję pisanie, że to jest dostarczanie światu dodatkowych rzeczy, których by nie było.

To wyznanie autora definiuje charakter całego zbioru. „Historie łajdackie” nie mają być jedynie kroniką dawnych występków, ale nowym, literackim bytem. Wydawnictwo Znak promuje tom jako lekturę dla czytelników ceniących prozę gęstą, starannie udokumentowaną i staroświecko elegancką, która stawia trudne pytania o granice przyzwoitości i cenę, jaką płacimy za życie w zgodzie z własnymi namiętnościami.

pż