Badania w Tell El Retaba rozpoczęły się w 2007 roku. Polska część ekspedycji od lat koncentruje się na pozostałościach zabudowy mieszkalnej pochodzącej z okresu obejmującego mniej więcej lata 1000–600 p.n.e. Prace mają charakter kontynuacyjny, a każdy kolejny sezon pozwala lepiej poznać układ dawnego miasta i życie jego mieszkańców. Jak podkreśla Jarmużek, archeologia w Egipcie przez dziesięciolecia skupiała się przede wszystkim na grobowcach i świątyniach. Badania zwykłych osiedli były znacznie rzadsze, dlatego wiedza o codziennym funkcjonowaniu starożytnych Egipcjan wciąż pozostaje ograniczona.
– My moglibyśmy tam pracować tak naprawdę 200 lat i byśmy nie skończyli – przyznaje archeolog.
Przez blisko dwie dekady polskim badaczom udało się odsłonić kilkadziesiąt budynków, choć stanowią one zaledwie fragment całego stanowiska. Są to przede wszystkim domy mieszkalne z cegły suszonej, materiału powszechnie wykorzystywanego w starożytnym Egipcie. Takie konstrukcje służyły nie tylko zwykłym mieszkańcom. Nawet królewskie pałace powstawały z podobnego budulca. Dziś po wielu budynkach pozostały głównie fragmenty murów, zasypane gruzem i piaskiem, ale ich wnętrza wciąż kryją ślady dawnego życia.
fot. Katedra Archeologii Egiptu i Nubii UW
Odkrycia pozwalają stopniowo odtwarzać społeczną strukturę osady. Archeolodzy natrafiają przede wszystkim na mniejsze domy, których powierzchnia wynosiła około 50 metrów kwadratowych. Można je porównać do współczesnych niewielkich mieszkań dwupokojowych. Znajdują się również większe budynki, przekraczające 100 metrów kwadratowych. Naukowcy przypuszczają, że badany fragment osady zamieszkiwali przede wszystkim mniej zamożni mieszkańcy. Większe domostwa, należące prawdopodobnie do bogatszych i ważniejszych osób, mogą znajdować się w innych częściach stanowiska.
Szczególnie istotne jest poznawanie codziennych zwyczajów mieszkańców. Badacze analizują, co jedli, jak przygotowywali posiłki i czym zajmowali się na co dzień. Wiadomo już, że uprawiali zboże i wypiekali chleb. Potwierdzają to odkryte piece oraz narzędzia wykorzystywane do jego produkcji. Naukowcy znaleźli także pozostałości budynków służących do przetrzymywania zwierząt.
Jednym z ciekawszych odkryć jest duży obiekt, który mógł pełnić funkcję stajni lub obory. Jego rozmiary sugerują, że przetrzymywano w nim większe zwierzęta, między innymi bydło, choć archeolodzy nie wykluczają również koni. Niewykluczone, że budynek należał do zamożniejszej osoby, a mieszkańcy odkrytej części osady pracowali przy obsłudze znajdującego się tam inwentarza.
To właśnie takie znaleziska sprawiają, że badania w Tell El Retaba mają szczególną wartość. W Egipcie odkryto już tysiące grobowców i setki monumentalnych budowli, natomiast pozostałości zwykłych domów, warsztatów czy pomieszczeń gospodarczych są znacznie rzadsze. Dzięki nim można poznać historię ludzi, którzy nie byli władcami ani przedstawicielami elit, ale stanowili codzienną tkankę starożytnego społeczeństwa.
Blok ze świątyni ramessydzkiej, wtórnie użyty w stajni z Trzeciego Okresu Przejściowego fot. M. Bogacki
Stanowisko w Tell El Retaba znajduje się w regionie Wadi Tumilat, dolinie rozciągającej się na wschód od Delty Nilu, w kierunku Kanału Sueskiego. W starożytności był to obszar o ogromnym znaczeniu strategicznym, położony na pograniczu Egiptu i terenów Syro-Palestyny. W okresie Nowego Państwa, związanym między innymi z panowaniem słynnych faraonów z dynastii Ramessydów, znajdowała się tam twierdza strzegąca wschodnich granic państwa.
Archeolodzy zbadali już część tej fortyfikacji. Jej mury miały imponującą grubość, sięgającą około 12 metrów. Wewnątrz odkryto również duże budynki, które mogły pełnić funkcję koszar. Ich układ wskazuje na istnienie regularnych pomieszczeń mieszkalnych, w których mogły przebywać oddziały wojskowe lub rodziny żołnierzy. Twierdza prawdopodobnie kontrolowała ruch ludzi i karawan przemieszczających się między Egiptem a obszarem Palestyny.
fot. Katedra Archeologii Egiptu i Nubii UW
Region Wadi Tumilat kryje jednak jeszcze jedną tajemnicę, która pokazuje, jak zaawansowane były starożytne rozwiązania techniczne. Chodzi o kanał wodny, który już w starożytności łączył Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. Nie przebiegał on dokładnie tak jak współczesny Kanał Sueski. Wykorzystano do tego wody Nilu oraz kanał wykopany przez człowieka na terenie doliny Wadi Tumilat.
Z dostępnych ustaleń wynika, że taki szlak wodny istniał co najmniej 2,5 tysiąca lat temu, prawdopodobnie już w okresie perskim, a być może nawet wcześniej. Umożliwiał przepływanie między dwoma morzami, co stanowiło ogromne osiągnięcie inżynieryjne jak na ówczesne możliwości techniczne.
fot. Katedra Archeologii Egiptu i Nubii UW
– Mało kto wie, że już co najmniej 2,5 tysiąca lat temu istniał taki kanał, który właśnie łączył wody Morza Śródziemnego z Morzem Czerwonym. Nie tak jak teraz, tylko poprzez wody Nilu – wyjaśnia Łukasz Jarmużek.
Historia regionu pokazuje więc, że obszar dzisiejszego Kanału Sueskiego odgrywał ważną rolę komunikacyjną i handlową na długo przed powstaniem nowoczesnej infrastruktury. Starożytni Egipcjanie potrafili tworzyć rozwiązania, które umożliwiały transport między odległymi akwenami i ułatwiały kontakty z innymi cywilizacjami.
Badania polsko-słowackiej misji w Tell El Retaba wciąż trwają, a dotychczasowe odkrycia stanowią jedynie niewielką część historii tego miejsca. Dla archeologów każdy kolejny dom, piec czy budynek gospodarczy to następny element układanki, dzięki któremu można lepiej zrozumieć życie mieszkańców starożytnego Egiptu. Choć takie znaleziska rzadziej trafiają na pierwsze strony gazet niż złote maski czy monumentalne grobowce, to właśnie one pozwalają zajrzeć w codzienność cywilizacji sprzed tysięcy lat.
pż