Od Sachalinu do Tatr. Zakopiańskie ścieżki Bronisława Piłsudskiego

Ostatnia aktualizacja: 09.09.2026 12:12
O Bronisławie Piłsudskim, starszym bracie Marszałka, na szczęście mówi się coraz głośniej. To postać nietuzinkowa, wybitny etnograf zasłużony dla regionu Dalekiego Wschodu, ludoznawca, fotograf i pionier muzealnictwa. W "Rozmowach na lato" spacerowaliśmy śladami badacza po Podhalu i ważnym dla niego z wielu względów Zakopanem.
Towarzystwo Tatrzańskie i gmach Muzeum w Zakopanem w 1922 roku
Towarzystwo Tatrzańskie i gmach Muzeum w Zakopanem w 1922 rokuFoto: Henryk Poddębski/Biblioteka Narodowa

Posłuchaj audycji "Rozmowy na lato" >>>

Biografia Bronisława Piłsudskiego (1866-1918) obfituje w fascynujące epizody: antycarska konspiracja, zesłanie na katorgę i badania etnograficzne prowadzone wśród ludu Ajnów na Sachalinie i Hokkaido, które przyniosły mu międzynarodową sławę. W "Rozmowach na lato" rozmawialiśmy o "zakopiańskim" okresie w życiu badacza. Przyczynkiem była zaś 160. rocznica urodzin Piłsudskiego i wystawa "Blisko ludzi. Bronisław Piłsudski i początki etnografii w Zakopanem", którą od listopada będzie można zwiedzić w Muzeum Tatrzańskim.

Tatrzańskie fascynacje Bronisława

Badania nad kulturą tatrzańskich górali były naturalną kontynuacją etnograficznych dokonań Piłsudskiego w Azji. Etnograf bywał, a później mieszkał w Zakopanem w latach 1906-1908 i 1911-1914. W tym czasie, zachęcony lekturą zbioru reportaży "Na przełęczy" autorstwa swojego "najdroższego wujaszka" Stanisława Witkiewicza i własnymi wędrówkami, rozwinął żywe zainteresowanie folklorem Podhala.

Anna Kozak, kustoszka Muzeum Tatrzańskiego, który ogłosiło Bronisława Piłsudskiego patronem roku 2026 w swojej instytucji, podkreślała jego wyjątkowe zasługi dla tej placówki. – Sformułował bardzo nowoczesne zasady funkcjonowania działu ludoznawczego muzeum, w którym istotną rolę odgrywała wystawa muzealna. Miała przede wszystkim podnosić świadomość ludzi tutaj mieszkających, wzbogacać ich wiedzę na temat miejscowej kultury. Mało tego, on zapraszał ich do tego, aby tą wystawę współtworzyli, przynosząc do muzeum brakujące przedmioty – opowiadała w "Rozmowach na lato".

Czytaj również:

Z inicjatywy badacza zgromadzono ogromny zbiór eksponatów, poszerzono obszar zainteresowania muzeum także o Spisz i Orawę i rozpoczęto wydawanie wychodzącego do dzisiaj czasopisma "Rocznik Podhalański". Wiemy też, że Piłsudski aktywnie działał w sekcji ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego, która powstała przy jego zaangażowaniu, a z góralami utrzymywał serdecznie, nieraz przyjacielskie relacje.

Ślady po badaczu

Jak mówi Maciej Krupa, antropolog, pisarz i historyk, Zakopane naznaczone jest obecnością Bronisława Piłsudskiego. Jego symboliczny nagrobek można odwiedzić na Pęksowym Brzysku (w 1918 roku Polak zginął tragicznie w Paryżu i tam jest pochowany). Jeszcze za życia badacz mieszkał natomiast m.in. pensjonacie Nosal, prowadzonym przez Marię Witkiewiczową, w budynku słynnej Szkoły Domowej Pracy Kobiet w Kuźnicach hrabiostwa Zamoyskich i w tzw. Korniłowiczówce, domu pułkownika Tadeusza Korniłowicza, żołnierza i działacza na rzecz ochrony tatrzańskiej przyrody.

To ostatnie miejsce wiąże "sachaliński" i "zakopiański" epizod w życiorysie starszego z braci Piłsudskich.  Kiedy Bronisław Piłsudski dowiedział się, że Edison wymyślił urządzenie do nagrywania głosu ludzkiego, sprowadził sobie takie urządzenie najszybciej jak się to dało. Na wałkach woskowych nagrywał folklor Ajnów, ich muzykę, śpiewy, opowieści, wywiady i przywiózł ze sobą te materiały do Polski. Okazało się, że złożył je w kufrze na strychu Korniłowiczówki – wiele lat po śmierci Piłsudskiego, w 1930 roku, odkrył to Tadeusz Korniłowicz. Później wateriały zostały przekazane do Instytutu Wschodniego w Warszawie, a ostatecznie dzięki inicjatywie profesora Kuczyńskiego trafiły do Japonii i dzięki pracy japońskich inżynierów zostały zdigitalizowane – opowiadał Krupa na antenie Dwójki.

***

Tytuł audycji: Rozmowy na lato

Prowadzi: Aldona Łaniewska-Wołłk

Goście: Anna Kozak (kuratorka Muzeum Tatrzańskiego), Maciej Krupa (antropolog, pisarz i historyk Zakopanego)

Data emisji: 8.09.2026

Godz. emisji: 22.00

oprac. Kamila Snopek

Czytaj także

Izabela Wolska-Kuśmider i jej droga do ilustracji botanicznej

Ostatnia aktualizacja: 08.09.2026 13:49
- Uczyłam się w liceum plastycznym, studiowałam architekturę, przechodziłam przez różne etapy pracy jako grafik, ale gdzieś zawsze to nie było to. Zawsze było to dążenie do poszukiwania doskonałości, rozwoju, uczenia się. Świat ilustracji botanicznej odkryłam dopiero w Anglii, gdzie jest przebogata historia, jeżeli chodzi o ilustrowanie roślin - mówiła w Dwójce artystka Izabela Wolska-Kuśmider, której prace oglądać można na wystawie "Piękno przemijania" w Wilanowie.
rozwiń zwiń