Lwów to miasto, w którym historia pozostaje obecna na każdym kroku. Świadectwem jego wielokulturowej przeszłości są nie tylko zabytkowe kamienice i świątynie, lecz także nekropolie kryjące historie kolejnych pokoleń mieszkańców. Jedną z nich jest Cmentarz Janowski, druga co do wielkości nekropolia Lwowa, która od ponad 140 lat stanowi ważne miejsce pamięci o ludziach współtworzących historię miasta.
Dziś wiele znajdujących się tam nagrobków wymaga pilnej opieki. Niszczejące kamienne pomniki, zatarte inskrypcje i dzika roślinność stopniowo przesłaniają ślady przeszłości. Aby temu przeciwdziałać, wolontariusze regularnie podejmują prace porządkowe, przywracając pamięć o osobach spoczywających na tym zabytkowym cmentarzu.
Cmentarz Janowski powstał w 1883 roku jako odpowiedź na przepełnienie Cmentarza Łyczakowskiego. Z czasem rozrósł się do imponujących rozmiarów, stając się miejscem spoczynku przedstawicieli różnych narodowości, wyznań i środowisk społecznych. Spoczywają tu Polacy, Ukraińcy, Żydzi i Ormianie, których losy przez lata splatały się z historią Lwowa.
Choć Cmentarz Janowski nie cieszy się taką rozpoznawalnością jak Łyczaków, jego wartość historyczna i artystyczna jest nie do przecenienia. Znajdują się tu zarówno skromne nagrobki dawnych mieszkańców miasta, jak i pomniki o dużej wartości artystycznej. Nekropolia jest również miejscem spoczynku osób zasłużonych dla polskiej historii, kultury i życia społecznego.
Wśród pochowanych znajdują się uczestnicy powstania styczniowego oraz polscy obrońcy Lwowa z lat 1918–1919. Cmentarz jest także związany z pamięcią o św. Józefie Bilczewskim, arcybiskupie metropolicie lwowskim obrządku łacińskiego, którego działalność na trwałe zapisała się w dziejach miasta.
fot. Towarzystwo Miłośników Dziedzictwa Kultury Polskiej „ZABYTEK”
Przez dziesięciolecia wiele grobów pozbawionych opieki stopniowo niszczało. Brak bliskich, którzy mogliby troszczyć się o mogiły, upływ czasu oraz rozrastająca się roślinność sprawiły, że część pomników została uszkodzona lub niemal całkowicie ukryta pod gęstwiną krzewów i chwastów. Ratowanie tych miejsc wymaga systematycznej pracy i zaangażowania osób, dla których zachowanie historycznej pamięci pozostaje ważną powinnością.
W działania na rzecz ratowania polskich śladów na Cmentarzu Janowskim aktywnie włącza się Górnośląski Oddział Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”. Organizacja współpracuje z Towarzystwem Miłośników Dziedzictwa Kultury Polskiej „ZABYTEK”, wspierając inicjatywy służące ochronie zabytkowych grobów i upamiętnianiu dawnych mieszkańców Lwowa.
Ważną rolę w organizacji i koordynacji prac odgrywa Alicja Brzan-Kloś, która angażuje kolejne grupy osób gotowych poświęcić swój czas i siły na rzecz zachowania polskiego dziedzictwa poza granicami kraju.
Praca wolontariuszy nie ogranicza się do symbolicznego uporządkowania kilku nagrobków. To często wielogodzinny wysiłek fizyczny, wymagający cierpliwości i ostrożności. Uczestnicy akcji usuwają dzikie zarośla, krzewy i zalegające liście, oczyszczają nagrobki oraz tablice inskrypcyjne, a także porządkują zaniedbane kwatery. Tam, gdzie jest to możliwe, podejmowane są również działania na rzecz przywrócenia czytelności napisów i uporządkowania przestrzeni wokół mogił.
Istotnym elementem troski o nekropolię jest także dokumentowanie odnalezionych nagrobków. Zachowane inskrypcje pozwalają utrwalić nazwiska i informacje o osobach, których historie mogłyby z czasem zniknąć z powszechnej pamięci.
Każdy odsłonięty napis, odnaleziony symbol czy uporządkowana mogiła to niewielki, ale ważny krok w stronę ocalenia wspólnego dziedzictwa.
Ostatnia, piąta już akcja porządkowa w tym sezonie zgromadziła około 45 osób. Wolontariusze spotkali się na terenie Cmentarza Janowskiego, by wspólnie pracować na rzecz zachowania zabytkowych grobów. Prace trwały od godziny 10.00 do 14.30, a część uczestników poświęciła na nie ponad cztery godziny.
fot. Towarzystwo Miłośników Dziedzictwa Kultury Polskiej „ZABYTEK”
Wysiłek był znaczący, jednak dla uczestników najważniejszy pozostawał wspólny cel: przywracanie należnego miejsca polskim grobom i zabezpieczanie śladów przeszłości przed dalszym niszczeniem.
Przedstawiciele Towarzystwa „ZABYTEK” podziękowali wszystkim zaangażowanym w przedsięwzięcie.
„Nasz udział w akcji to kolejne posprzątane polskie groby. Wszystkim pracującym Zarząd Towarzystwa "ZABYTEK" serdecznie dziękuje” – podkreślili przedstawiciele organizacji.
Słowa wdzięczności skierowano również do osób i środowisk wspierających działania na nekropolii, w tym do Górnośląskiego Oddziału Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” oraz osób koordynujących prace.
Rezultaty wspólnego wysiłku są widoczne w uporządkowanych kwaterach i odsłoniętych nagrobkach. Spod warstw liści i gęstych zarośli ponownie wyłaniają się kamienne inskrypcje, symbole religijne oraz elementy dawnej sztuki sepulkralnej. Wraz z nimi powracają historie ludzi, których życie było częścią dziejów Lwowa.
Porządkowanie Cmentarza Janowskiego to znacznie więcej niż prace ogrodnicze i sprzątanie zabytkowego terenu. To również wyraz szacunku dla zmarłych, troski o polską kulturę i odpowiedzialności za dziedzictwo pozostawione przez poprzednie pokolenia.
Inicjatywy podejmowane przez Górnośląski Oddział Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” i Towarzystwo „ZABYTEK” pokazują, że pamięć historyczna może przybierać bardzo konkretną formę. Czasem oznacza usunięcie chwastów z zapomnianej mogiły, innym razem oczyszczenie inskrypcji, dzięki której można ponownie odczytać imię i nazwisko człowieka pochowanego przed wieloma laty.
fot. Towarzystwo Miłośników Dziedzictwa Kultury Polskiej „ZABYTEK”
Takie działania mają również wymiar międzypokoleniowy. Przypominają młodszym, że historia nie jest jedynie zapisem wydarzeń w podręcznikach, lecz także opowieścią o konkretnych ludziach, ich rodzinach, pracy, marzeniach i losach. Zabytkowe cmentarze pozostają materialnym świadectwem tej opowieści.
Zakończenie piątej akcji porządkowej nie oznacza końca pracy. Cmentarz Janowski jest rozległą nekropolią, na której wciąż znajdują się liczne groby wymagające opieki. Upływ czasu sprawia, że systematyczne działania wolontariuszy pozostają niezbędne.
Zaangażowanie społeczników, w tym Alicji Brzan-Kloś i osób związanych z Górnośląskim Oddziałem Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, daje szansę na ocalenie kolejnych fragmentów tego wyjątkowego dziedzictwa.
Ochrona polskiego dziedzictwa na Cmentarzu Janowskim jest zadaniem, w które mogą włączyć się wszyscy zainteresowani zachowaniem historycznych pamiątek we Lwowie. Wsparcie może przybrać formę udziału w kolejnych akcjach porządkowych, pomocy organizacyjnej lub zaangażowania w działania informacyjne.
Osoby zainteresowane inicjatywą mogą szukać informacji o kolejnych przedsięwzięciach, relacjach z prac i możliwościach wsparcia na oficjalnych profilach oraz w grupach internetowych Górnośląskiego Oddziału Stowarzyszenia „Wspólnota Polska” i Towarzystwa „ZABYTEK”.
PAI/Towarzystwo Miłośników Dziedzictwa Kultury Polskiej „ZABYTEK”/pż