Polska obecność w Brazylii
Migracja Polaków do Brazylii nasiliła się szczególnie w drugiej połowie XIX wieku. W okresie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami, trudne warunki ekonomiczne i społeczne skłaniały wielu mieszkańców ziem polskich do poszukiwania nowych możliwości za oceanem. Brazylia, oferująca ziemię i perspektywy rozpoczęcia nowego życia, stała się jednym z ważnych kierunków emigracji.
Polscy osadnicy kierowali się przede wszystkim do południowych regionów Brazylii — Paraná, Santa Catarina i Rio Grande do Sul. Wraz z nimi przybywały język, religijność, zwyczaje, muzyka, kuchnia oraz silne poczucie wspólnoty. Według najnowszych szacunków i badań dotyczących polskiej diaspory w Brazylii, około 5 milionów Brazylijczyków ma polskie korzenie. Liczby tej nie należy jednak utożsamiać z liczbą osób świadomie identyfikujących się z polskim pochodzeniem, ponieważ wielu Brazylijczyków nie jest świadomych swojego polskiego dziedzictwa rodzinnego lub nie zna jego historii.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Szczególne znaczenie dla Polonii w Brazylii ma południe kraju. W Rio Grande do Sul istnieją miejscowości, w których polskie dziedzictwo jest do dziś szczególnie widoczne. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Áurea, gdzie około 95% mieszkańców ma polskie pochodzenie. Podobny charakter mają również inne gminy w okolicy, takie jak Carlos Gomes i Centenário, w których obecność Polonii i polskiego dziedzictwa kulturowego jest wyraźną częścią lokalnej tożsamości.
Również Erechim stał się ważnym ośrodkiem polskiej kultury w regionie. Działa tam między innymi Centrum Języka i Kultury Polskiej, a lokalna społeczność podtrzymuje tradycje przodków poprzez działalność kulturalną i społeczną.
Ta obecność nie jest jednak wyłącznie wspomnieniem przeszłości. Jest żywą częścią współczesnej Brazylii.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Od dziedzictwa migracyjnego do współpracy akademickiej
W tym właśnie kontekście należy postrzegać rozwijającą się współpracę Universidade de Passo Fundo z uczelniami w Polsce.
Współpraca UPF z polskim środowiskiem akademickim ma już ponad 20-letnią historię i swoje początki związane są przede wszystkim z Universidade Maria Curie-Skłodowska (UMCS) w Lublinie, a także z Uniwersytetem Warszawskim. W kolejnych latach partnerstwo było stopniowo rozwijane, obejmując nowe obszary i instytucje. W przypadku Uniwersytetu Wrocławskiego współpraca trwa już niemal 10 lat, a w 2026 roku rozpoczął się jej kolejny etap pogłębiania i rozszerzania. Obecnie sieć partnerów obejmuje również Politechnikę Wrocławską oraz Powiślańską Akademię Nauk Stosowanych. Wspólne działania obejmują między innymi literaturoznawstwo, historię, informatykę stosowaną, medycynę i stomatologię.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Rozwój tej sieci jest wspierany przez europejski program Erasmus+ KA171 oraz Narodową Agencję Wymiany Akademickiej (NAWA). Po stronie UPF działania koordynuje Biuro Współpracy Międzynarodowej pod kierunkiem dr Luciane Sturm, przy wsparciu i pośrednictwie dr. Fabricio Nazzari Vicroskiego (Wichrowskiego).
Warto podkreślić również osobisty wymiar rozwijającej się współpracy. Dr Luciane Sturm odwiedziła Wrocław w 2025 roku, gdzie nawiązała i umocniła bezpośrednie kontakty zarówno z Uniwersytetem Wrocławskim, jak i z Politechniką Wrocławską, przyczyniając się do poszerzenia sieci partnerskich UPF w Polsce. Z kolei w latach 2023–2026 dr Fabricio Nazzari Vicroski był zapraszany do wygłaszania wykładów i udziału w wydarzeniach akademickich w różnych polskich instytucjach, między innymi na Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Wrocławskim, Uniwersytecie Łódzkim, Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Śląskim, a także w Senacie Rzeczypospolitej Polskiej. Kontakty te przyczyniły się do dalszego pogłębienia relacji instytucjonalnych oraz stworzenia nowych możliwości współpracy naukowej i kulturalnej między Brazylią a Polską.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Współpraca nie ogranicza się do formalnych porozumień między instytucjami. Jej najbardziej widocznym rezultatem są ludzie: studenci, doktoranci, profesorowie i badacze, którzy przemieszczają się między Brazylią a Polską, poznając swoje środowiska akademickie i kulturowe.
Młode pokolenie odkrywa Polskę
Dobrym przykładem jest Patrícia Braciak, absolwentka filologii portugalskiej UPF, a obecnie magistrantka programu studiów podyplomowych z zakresu literatury. Dzięki programowi Erasmus+ odbyła w 2026 roku semestr studiów na UMCS w Lublinie.
Jej doświadczenie miało wymiar nie tylko akademicki. Jako osoba polskiego pochodzenia mogła skonfrontować rodzinne dziedzictwo z codziennym doświadczeniem życia we współczesnej Polsce. Uczestniczyła między innymi w obchodach Święconki oraz Majówki, a jednocześnie prowadziła działania związane z promocją języka portugalskiego i kultury brazylijskiej.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Jej historia dobrze pokazuje szczególny charakter kontaktów między Polską a Brazylią. Dla wielu młodych Brazylijczyków polskiego pochodzenia podróż do Polski nie jest wyłącznie wyjazdem zagranicznym. Może być również formą osobistego spotkania z historią własnej rodziny.
Polska kultura obecna również w Brazylii
Wymiana działa jednak w obu kierunkach. W 2026 roku UPF gościła Krystiana Skrucha, studenta UMCS, który przyjechał do Passo Fundo w ramach programu Erasmus+. Brał udział w warsztatach z zakresu literatury i historii, prowadził wykłady poświęcone zagadnieniom społeczno-kulturowym oraz doskonalił znajomość brazylijskiej odmiany języka portugalskiego.
Takie doświadczenia są szczególnie wartościowe w regionie, w którym polskie dziedzictwo pozostaje częścią lokalnej tożsamości. Student z Polski nie przyjeżdża więc do miejsca całkowicie oderwanego od własnej kultury. Przeciwnie — spotyka ludzi, których rodziny nierzadko od kilku pokoleń zachowują pamięć o Polsce.
„Po polsku w Brazylii”
Jednym z najbardziej interesujących elementów współpracy jest międzynarodowy projekt „Po polsku w Brazylii: budowanie pozytywnego obrazu języka i kultury polskiej w środowisku akademickim UPF”.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Projekt, koordynowany przez Instytut Studiów Romańskich Uniwersytetu Wrocławskiego, realizowany jest wspólnie z UPF, Uniwersytetem Wileńskim oraz Uniwersytetem Narodowym im. Iwana Franki we Lwowie i finansowany przez NAWA.
W jego ramach zorganizowano cykl dziesięciu dwujęzycznych wykładów online. Każde spotkanie gromadziło od 80 do 120 uczestników, a odbiorcy dołączali nie tylko z Brazylii i Polski, ale również z Litwy, Ukrainy, Chile i Argentyny.
W maju 2026 roku dr Marta Minkiewicz z Uniwersytetu Wrocławskiego przyjechała do Brazylii, gdzie prowadziła zajęcia z podstaw języka polskiego na kampusach UPF w Passo Fundo i Casca oraz w Centrum Kultury Polskiej w Erechim. Odwiedziła również miejscowości o szczególnie silnych związkach z polską diasporą, między innymi Áureę i Santo Antônio do Palma.
Planowane są kolejne działania, w tym przygotowanie podręcznika języka polskiego dla osób portugalskojęzycznych, rozwój wymiany językowej w formule tandem oraz nowe inicjatywy edukacyjne i kulturalne.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Historia, która staje się przyszłością
Współczesne relacje polsko-brazylijskie nie mogą być rozpatrywane wyłącznie przez pryzmat dyplomacji czy gospodarki. Ich wyjątkową siłą są więzi międzyludzkie. Polacy, którzy przybyli do Brazylii w XIX i XX wieku, pozostawili trwały ślad w kulturze południowej części kraju. Ich potomkowie są dziś nauczycielami, naukowcami, przedsiębiorcami, lekarzami, artystami i studentami.
Jednocześnie kolejne pokolenia stają przed pytaniem, jak zachować język i kulturę przodków w środowisku, w którym językiem codziennym jest portugalski. Właśnie dlatego współpraca akademicka może odegrać ważną rolę. Uniwersytet staje się miejscem, w którym dziedzictwo nie jest jedynie przechowywane, lecz może być na nowo odkrywane, badane i rozwijane.
W tym sensie inicjatywy UPF i jej polskich partnerów mają znaczenie wykraczające poza samą mobilność akademicką. Łączą współczesną Polskę z brazylijską Polonią, a zarazem tworzą przestrzeń do dialogu między osobami, które mają różne doświadczenia, ale wspólny punkt odniesienia.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Nowy rozdział wspólnej historii
Polska diaspora w Brazylii jest częścią historii migracji, ale jest również częścią teraźniejszości. W miejscowościach południowej Brazylii polskie nazwiska, tradycje i język przypominają o drodze, którą przed ponad stuleciem przebyły całe rodziny.
Dziś tę samą przestrzeń przemierzają studenci i naukowcy — tym razem nie w poszukiwaniu nowego miejsca do życia, lecz wiedzy, współpracy i wzajemnego poznania.
Wrocław, Lublin, Gdańsk i Passo Fundo stają się punktami na tej samej mapie. Erasmus+, NAWA i współpraca uniwersytecka tworzą nowe kanały komunikacji, ale ich fundament jest znacznie starszy: jest nim ludzka więź między Polską, a Brazylią.
fot. Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Być może właśnie dlatego historia polskiej emigracji w Brazylii nie powinna być postrzegana wyłącznie jako opowieść o przeszłości. Jest również opowieścią o przyszłości — o tym, jak pamięć o przodkach może stać się inspiracją do tworzenia nowych relacji, badań naukowych i spotkań między społeczeństwami.
Współpraca UPF z polskimi uniwersytetami pokazuje, że odległość geograficzna nie musi oznaczać dystansu kulturowego. Czasem właśnie tysiące kilometrów pozwalają odkryć, jak blisko siebie mogą znajdować się dwa światy.
Biuro Współpracy Międzynarodowej UPF
Tłumaczenie i opracowanie w języku polskim: dr Fabricio Vicroski