"Litwo! Ojczyzno moja", czyli najważniejsza polska opowieść

Ostatnia aktualizacja: 16.02.2014 02:02
– Ten naród nie zginie, skoro jest zdolny do takich rzeczy – myślał Jarosław Iwaszkiewicz, czytając "Pana Tadeusza" podczas okupacyjnej nocy. W Dwójce świętowaliśmy 180. rocznicę powstania Mickiewiczowskiego arcypoematu!
Audio
  • Rozmowa z Jarosławem Iwaszkiewiczem o "Panu Tadeuszu", rok 1967
  • "Pan Tadeusz" - powieść sensacyjna, portret narodu, czy poemat o patrzeniu? (Sezon na Dwójkę)
  • Małgorzata Orzeł, prof. Elżbieta Dzikowska i Piotr Załuski opowiadają o okolicznościach powstawania "Pana Tadeusza" (Notatnik Dwójki)
  • Żartobliwa analiza tekstu "Pana Tadeusza" w wykonaniu Jerzego Pytlakowskiego i prof. Jerzego Adamskiego (Zapiski ze współczesności/Dwójka)
  • Kustosz Muzeum Literatury w Warszawie Barbary Riss o niektórych eksponatach (Zapiski ze współczesności/Dwójka)
  • O "Panu Tadeuszu" i scenografii w filmowej adaptacji poematu opowiada Allan Starski (PR, 12.02.2014)
  • Marek Brodzki opowiada o pracy na planie filmu "Pan Tadeusz" Andrzeja Wajdy (PR, 13.02.2014)
  • Jerzy Trela o znaczeniu "Pana Tadeusza" w swoim życiu (Zapiski ze współczesności/Dwójka)
Poloneza czas zacząć... Na planie filmowym Pana Tadeusza w reż. Andrzeja Wajdy
Poloneza czas zacząć... Na planie filmowym "Pana Tadeusza" w reż. Andrzeja Wajdy Foto: PAP/Jacek Turczyk

"Litwo! Ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie/Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,/Kto cię stracił...". To chyba znają w Polsce wszyscy, nawet ci, dla których literatura jest dawnym, nic dziś już nieznaczącym szkolnym wspomnieniem. Połączenia tych słów - trzynastozgłoskowym rytmem układające się w wersy, niemalże dziesięć tysięcy wersów - wydają się w swej kunsztowności czymś jak najbardziej naturalnym. "Każde słowo ma właściwe sobie miejsce, jakby przygotowane przez wiele stuleci dziejów języka polskiego", napisze o tych zdaniach Miłosz. A przecież najpierw było: "Ojczyzno Litwo moja, ty jesteś jak zdrowie,/Ileś sercu potrzebna, ten tylko się dowie,/Kto cię stracił; a piękność twą w całej ozdobie/Ten tylko widzi, czuje, kto tęskni po tobie". Później jeszcze kilka poszukiwań połączeń najlepszych - i tak oto powstają pierwsze frazy jednego z najbardziej niezwykłych polskich tekstów.

>>>"Mickiewicz trochę słabuje, ale kropi »Pana Tadeusza«". Minęło 180 lat od powstania poematu<<<

Można się zastanawiać, dlaczego na samym początku poematu będącego "polską biblią", archetypicznym tekstem naszej kultury, "centrum polszczyzny", nie ma wezwania do Polski. (Nietrudna to jednak zagadka, wystarczy przypomnieć sobie ówczesne rozumienie ojczyzny, ziemi ojców). Można pytać się - za pokoleniami badaczy - o gatunek tej książki zwanej ostatnim eposem w dziejach literatury światowej. (Kazimierz Wyka mówił o "sumie gatunków", harmonijnym połączeniu i epopei, i gawędy, i baśni, i powieści etc.). Można próbować odkryć tajemnice literackiej alchemii: sprawdzać akcenty, nazywać personifikacje i animizacje, liczyć przywołane tu gatunki roślin i ptaków (tych ostatnich jest ponoć 32), śledzić niezdecydowane pory roku, rysować mapy Soplicowa. Można za jednym z wybitnych skądinąd badaczy pytać się: "Za co powinniśmy kochać Pana Tadeusza ?".

>>>Jerzy Trela: "Pan Tadeusz" ciągle za mną chodził. Gawędy ludzi kultury o "Panu Tadeuszu"<<<

Warto jednak, zostawiwszy na boku te analizy (kładące się cieniem na nasze, pozaszkolne już, relacje z tą czystą poezją...), przypomnieć sobie po prostu sam tekst, przeczytać go: krótki fragment, może jedną z dwunastu ksiąg. Spór o zamek Hrabiego z Sędzią, kłótnie Asesora z Rejentem o bojowość chartów, perypetie miłosne Tadeusza, dzieje Jacka Soplicy/księdza Robaka, wielka historia wkraczająca do soplicowskiej idylli - jest duża szansa, że nakładające się na siebie wątki tej przedziwnej opowieści, przywołane rytmicznymi inkantacjami, porwą nas choćby na chwilę. Przeniosą do świata, który odchodził, który przeminął, który - nigdy nie istniał. Arkadia wymalowana przez Mickiewicza była "snem na nieprzyjaznej jawie" (określenie I. Opackiego), wizją emigranta, który "na paryskim bruku" być może w ten sposób egzorcyzmował swoją rozpacz.

>>>Posłuchaj archiwalnych dźwięków związanych z Adamem Mickiewiczem zgromadzonych w serwisie specjalnym Polskiego Radia Radia Wolności<<<

"Pan Tadeusz" - by przywołać piękną interpretację Czesława Miłosza - jest poematem na cześć istnienia, pieśnią o błogosławieństwie ziemi i błogosławieństwie świata. Kto wie, czy nie ta cecha tego tekstu - afirmacja życia, pochwała tego życia w najdrobniejszych jego przejawach - nie spowodowała, że "Pan Tadeusz" był dla Polaków, w najtrudniejszych chwilach naszej historii, źródłem siły. - Po wrześniu 1939 roku nie mogłem czytać, nasz dom był pełen Niemców, mieściłem się w jakimś zakątku. Nie mogłem się zdobyć na to, by wziąć książkę, tym bardziej, że uważałem, że upadły same podstawy istnienia państwa polskiego - wspominał niegdyś Jarosław Iwaszkiewicz. - Po miesiącu bardzo ciężkich przeżyć pierwszą książką, którą wziąłem do ręki, był "Pan Tadeusz". Pomyślałem sobie, że ten naród, który wydał taką rzecz, nie może zginąć, nie może się załamać. Ta poezja przywróciła mnie do życia - mówił poeta.

>>>Roman Koropeckyj "Adam Mickiewicz. Życie romantyka" - czyta Adam Bauman<<<

jp

Czytaj także

Prawdziwy "Pan Tadeusz" może przerażać...

Ostatnia aktualizacja: 06.09.2012 17:07
"Pamiętniki Soplicy" Henryka Rzewuskiego były dla Mickiewicza jedną z inspiracji do stworzenia "Pana Tadeusza". Książka ta jest bardzo polska – czasem się uśmiechamy, czasem jednak jest tu straszno...
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Pan Tadeusz" - powieść sensacyjna, portret narodu czy poemat o patrzeniu?

Ostatnia aktualizacja: 11.02.2014 21:00
W czasach swego powstania słynny poemat budził o wiele większe kontrowersje niż choćby "Dziady". Słowacki na przykład ganił "Pana Tadeusza" za "czczenie wieprzowatości życia wiejskiego"... A czym arcydzieło Mickiewicza może być dla współczesnych twórców oraz czytelników?
rozwiń zwiń