Posłuchaj rozmowy w audycji "Poranek Dwójki" >>>
Paul Klee należy do grona artystów, którzy nie tylko tworzyli nowoczesną sztukę, ale także próbowali opisać jej istotę. Gdy w latach 20. wykładał w słynnym Bauhausie, swoje doświadczenia i przemyślenia zawarł w eseju "O sztuce nowoczesnej" – tekście, który z czasem stał się jednym z najważniejszych manifestów estetycznych XX wieku.
"O sztuce nowoczesnej" po raz pierwszy po polsku
Wykład "O sztuce nowoczesnej" po raz pierwszy ukazał się w języku polskim. Autorką posłowia jest dr hab. Agnieszka Rejniak-Majewska, historyczka sztuki z Uniwersytetu Łódzkiego. Choć publikacja liczy zaledwie kilkadziesiąt stron, uchodzi za jeden z najważniejszych tekstów poświęconych sztuce XX wieku. Powstał jako wykład wygłoszony przez Paula Klee w 1924 roku dla publiczności odwiedzającej wystawę jego prac.
- Do końca nie wiemy, kto był wśród słuchaczy. Była to mieszana publiczność Kunstverein Jena. Z pewnością byli tam także studenci Paula Klee z pobliskiego Weimaru, gdzie wykładał w Bauhausie. Sama wystawa prac Klee w Jenie w 1924 roku stała się pretekstem do wygłoszenia wykładu, który dziś, po raz pierwszy, ukazał się w języku polskim - podkreśliła dr hab. Agnieszka Rejniak-Majewska.
- Kunstverein Jena była wówczas galerią o wyraźnie awangardowym profilu. Wystawiali tam m.in. Kurt Schwitters i artyści związani z grupą De Stijl, a plakaty galerii projektował Walter Dexel w charakterystycznej, konstruktywistycznej stylistyce. Możemy więc przypuszczać, że wśród słuchaczy byli zarówno sympatycy awangardy, jak i osoby mniej zaznajomione z najnowszymi nurtami sztuki, które chciały je dopiero poznać - dodała autorka posłowia.
Czytaj też:
Paul Klee i jego wykład o sztuce nowoczesnej
Paul Klee nie był jedynie wybitnym malarzem, ale także cenionym pedagogiem. W chwili wygłoszenia "O sztuce nowoczesnej" miał już za sobą kilka lat pracy w Bauhausie, a jego sposób mówienia o sztuce zdradzał zarówno doświadczenie wykładowcy, jak i talent retoryczny.
- Na pewno miał już sporą wprawę, bo od kilku lat wykładał w Bauhausie. Tutaj jednak zwraca się do znacznie szerszej publiczności i próbuje zjednać ją dla sztuki niefiguratywnej, a przynajmniej takiej, która nie przedstawia wiernie rzeczywistości i niczego nie ilustruje. Chce wyjaśnić, dlaczego właśnie taka sztuka jest potrzebna. Nie ma tu tonu konfrontacyjnego. To raczej próba wprowadzenia odbiorców w świat nowej sztuki i przekonania ich, że wyrasta ona z pewnego doświadczenia oraz prawdy o rzeczywistości.
Paul Klee o tajemnicy tworzenia
W latach 20. i 30. wiele tekstów poświęconych nowoczesności koncentrowało się na zachwycie nad techniką, wynalazkami i możliwościami, jakie dawał rozwój cywilizacyjny. Paul Klee proponował jednak zupełnie inne rozumienie postępu. Nie wiązał go z technologią, ale z głębszym poznaniem natury sztuki i miejscem artysty w świecie.
- W tym wykładzie bardzo wyraźnie widać balansowanie między próbą racjonalizacji myślenia plastycznego a otwarciem na to, co wymyka się prostemu opisowi. Z jednej strony mamy uporządkowany wykład o linii, światłocieniu i barwie – o podstawowych środkach artystycznych, które można scharakteryzować, opisać ich właściwości. Z drugiej strony pojawia się coś, co Klee nazywa czwartym wymiarem, czyli wartości wyrazowe – coś już zupełnie niewymiernego, związane z asocjacjami przedmiotowymi. A więc takie wciąganie nas w pewne alternatywne, fantastyczne światy, które poza te elementarne środki zdecydowanie już wykraczają - opowiadała dr hab. Agnieszka Rejniak-Majewska.
***
Tytuł audycji: Poranek Dwójki
Prowadzenie: Jan Kanty Zienko
Gość: dr hab. Agnieszka Rejniak-Majewska (Uniwersytet Łódzki, historyczka sztuki i autorka posłowia do nowego wydania wykładu "O sztuce nowoczesnej")
Data emisji: 24.07.2026
Godz. emisji: 8.30
oprac. Anna Myśliwiec
