– Opowiadania Tokarczuk wydają się mniej odkrytym terenem dla teatru – mówił w Dwójce reżyser Igor Gorzkowski. Jak dodał, przy pracy nad spektaklem ważna była "czułość dla literatury" i próba wejścia w świat autorki bez jego upraszczania.
Posłuchaj rozmowy w audycji "Poranek Dwójki" >>>
"Trzeba odnaleźć ducha"
Adaptację obu opowiadań przygotował Irek Grin. Dla Igora Gorzkowskiego była to sytuacja szczególna, bo – jak przyznał – często sam adaptuje teksty, które później reżyseruje. – Kiedy nie adaptuję sam tekstu, mogę skoncentrować się na tej drugiej części, czyli na stawianiu spektaklu. Wydaje mi się, że założenie bycia blisko autorki przyświeca tej adaptacji – przekonywał w "Poranku Dwójki" reżyser.
Podkreślał, on że proza Olgi Tokarczuk wymaga od teatru znalezienia odpowiedniego języka. – Wiem, jak trudna jest adaptacja tej prozy. Ale jeżeli znajdzie się pomysł teatralny, przełożenie narracji, to później okazuje się, że postacie są bardzo wyraziste, a świat bardzo precyzyjnie skonstruowany. Trzeba tylko odnaleźć ducha – mówił Igor Gorzkowski.
Kryminał, katastrofa i rozczarowanie światem
Pierwsze z opowiadań, "Otwórz oczy, już nie żyjesz", rozpoczyna się jak gra z konwencją kryminału. Bohaterka, rozczarowana monotonią codzienności i przewidywalnością klasycznych historii detektywistycznych, sięga po książkę, która obiecuje coś więcej niż prostą odpowiedź na pytanie: kto zabił?
– "Otwórz oczy, już nie żyjesz" to rodzaj kryminału, ale też opowieść poświęcona pisaniu, kreacji świata. Z kolei "Próba generalna" jest mikrohistorią, która wydarza się w sytuacji, gdy gdzieś na zewnątrz pojawia się bliżej nieokreślony kataklizm – tłumaczył reżyser.
Czytaj także:
Bohaterowie i rzeczywistość, która rozczarowuje
Jak zauważył, choć oba teksty różnią się stylistycznie, łączy je doświadczenie bohaterów uwikłanych w rzeczywistość, która ich rozczarowuje. – To jest rzeczywistość bardzo nijaka, która rozczarowuje bohaterów. W przypadku pierwszego opowiadania sposobem, żeby ją przezwyciężyć, jest ucieczka w fikcję. Kryminał wydaje się do tego szczególnie predysponowany, bo w nim wszystko jest poukładane: są przesłanki, zamknięta rzeczywistość, zdarzenie i pytanie, kto dokonał zbrodni – mówił.
"Wejście w literaturę nie jest bezkarne"
Jak wyjaśnił reżyser, w spektaklu ważne będzie także przenikanie się światów: tego, w którym żyje bohaterka, i tego, który otwiera się przed nią w książce. – Bohaterka żyje w chaosie i braku komunikacji ze światem, trochę też ze sobą i z ludźmi, z którymi żyje. Mówi się, że do teatru nie wchodzi się bezkarnie, ale w tej historii także wejście w literaturę na takim poziomie jest obciążone – podkreślał Igor Gorzkowski.
Porównał ten mechanizm do "Purpurowej róży z Kairu" Woody'ego Allena, gdzie bohaterka przekracza granicę między życiem a filmem. – Mamy świat bohaterki i świat książki, którą ona czyta. Te światy okazują się połączone. Tak jak u Woody'ego Allena kobieta przenika do filmu, tak dzieje się też w przypadku tego opowiadania – mówił.
Katastrofa, która wyostrza relacje
Opowiadanie zatytułowane "Próba generalna" brzmi dziś szczególnie aktualnie. To historia ludzi zamkniętych w mieszkaniu, odciętych od świata i pozbawionych pewnych informacji o tym, co dzieje się na zewnątrz. – To opowiadanie zdecydowanie wyprzedziło czas. Jest w nim bardzo dotkliwy opis sytuacji ludzi skazanych na siebie, w małej przestrzeni, odciętych od świata, którzy nie wiedzą do końca, co dzieje się z ich bliskimi i co im zagraża – mówił reżyser.
Jak dodał, trudno nie czytać dziś tego tekstu przez doświadczenie pandemii. – Kilka lat później, w całej historii covidowej, przeżywaliśmy bardzo podobne reakcje i bardzo podobne rzeczy – zauważył.
Jedna kuchnia, różne piętra
Choć oba opowiadania nie zostały w spektaklu połączone w jedną linearną historię, twórcy znaleźli dla nich wspólną przestrzeń sceniczną. – Wyobraziliśmy sobie na potrzeby spektaklu, że te historie mogłyby rozegrać się w jednym bloku, na różnych piętrach, w kuchni. I ta kuchnia scenograficznie łączy te historie. Przez kuchnię przepływa cała plejada postaci – mówił Igor Gorzkowski.
Spektakl "Otwórz oczy" będzie miał premierę 21 maja br. w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie.
***
Tytuł audycji: Poranek Dwójki
Prowadzenie: Katarzyna Hagmajer-Kwiatek
Gość: Igor Gorzkowski (reżyser spektaklu "Otwórz oczy")
Data emisji: 19.05.2026
Godz. emisji: 8.30
zch/pg
