Łódzkie getto, nazywane przez niemieckich okupantów Litzmannstadt-Getto, było największym gettem utworzonym na ziemiach polskich wcielonych bezpośrednio do III Rzeszy i najdłużej funkcjonującą żydowską dzielnicą zamkniętą na okupowanych ziemiach polskich. Niemcy utworzyli je w lutym 1940 roku, a 30 kwietnia całkowicie odizolowali od pozostałej części miasta. Na obszarze nieco ponad czterech kilometrów kwadratowych zamknęli początkowo ponad 160 tysięcy ludzi.
Przez łódzkie getto przeszło łącznie ponad 200 tysięcy Żydów. Oprócz mieszkańców Łodzi Niemcy przesiedlali do niego ludność żydowską z innych okupowanych miejscowości, a także z Austrii, Niemiec, Czech i Luksemburga. Mieszkańcy umierali z głodu, chorób i wycieńczenia, ginęli od kul niemieckich żandarmów oraz wskutek tortur stosowanych przez funkcjonariuszy niemieckiej policji kryminalnej. Według różnych szacunków Zagładę przeżyło od około siedmiu do trzynastu tysięcy osób związanych z łódzkim gettem.
Od stycznia 1942 roku Niemcy wywozili jego mieszkańców do ośrodka zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, gdzie mordowano ich w samochodowych komorach gazowych. We wrześniu tego samego roku przeprowadzili tak zwaną Wielką Szperę. Pod hasłem „oddajcie mi wasze dzieci” deportowano przede wszystkim dzieci poniżej dziesiątego roku życia, osoby starsze i chorych. W ciągu kilku dni wywieziono od 15 do 20 tysięcy ludzi.
Ostateczna decyzja o likwidacji getta zapadła w maju 1944 roku. Deportacje początkowo ponownie skierowano do Chełmna nad Nerem, a następnie do niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Ostatni transport odjechał ze Stacji Radegast 29 sierpnia 1944 roku. Data ta jest przyjmowana jako symboliczny koniec istnienia łódzkiego getta.
00:28 2- Leon Weintraub opisuje zapamiętany obraz likwidowanego getta i ciszę.mp3 Leon Weintraub opisuje zapamiętany obraz likwidowanego getta i ciszę, która zapadła po wywiezieniu jego mieszkańców. Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K.Koziełł/dok.
Getto było jednocześnie wielkim ośrodkiem pracy przymusowej. Działało w nim niemal sto zakładów i warsztatów, nazywanych resortami. Więźniowie produkowali dla III Rzeszy między innymi mundury, czapki, obuwie, plecaki, meble i zabawki. Tylko w 1943 roku na potrzeby niemieckiej gospodarki wojennej pracowało tam około 70 tysięcy osób. Gospodarcza użyteczność niewolniczej pracy mieszkańców była jedną z przyczyn tak długiego funkcjonowania getta.
00:24 3- Ocalały z Zagłady Cwi Bergman opowiada o organizacji łódzkiego getta.mp3 Ocalały z Zagłady Cwi Bergman opowiada o organizacji łódzkiego getta i pracy wykonywanej przez jego mieszkańców na potrzeby Niemców. Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K.Koziełł/dok.
Jednym z ocalałych był Eliezer „Lolek” Grynfeld, który po wojnie zamieszkał w Izraelu. W 2008 roku wrócił do Łodzi i jako świadek historii opowiadał o niemieckich zbrodniach oraz tragedii żydowskich rodzin. Zmarł w 2020 roku.
00:23 4- Eliezer „Lolek” Grynfeld wspomina dramat mieszkańców getta.mp3 Eliezer „Lolek” Grynfeld wspomina dramat mieszkańców getta oraz los własnej rodziny. Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K.Koziełł/dok.
Historię ocalenia podczas obchodów rocznicowych przypominała również Hana Svirsky. Przeżyła dzięki Zofii Libich z Łodzi, która opiekowała się nią i ukrywała ją, narażając własne życie. W 2023 roku Hana Svirsky podkreślała, że pamięć o osobach niosących pomoc jest jednocześnie zobowiązaniem wobec następnych pokoleń.
00:24 5- Hana Svirsky opowiada o Zofii Libich.mp3 Hana Svirsky opowiada o Zofii Libich, która uratowała jej życie w czasie Zagłady. Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K.Koziełł/dok.
W granicach getta Niemcy utworzyli także odrębny obóz dla Romów i Sinti. Jesienią 1941 roku osadzili w nim ponad pięć tysięcy osób deportowanych głównie z Burgenlandu na pograniczu austriacko-węgierskim. Setki więźniów zmarły podczas epidemii tyfusu. Na początku 1942 roku około 4300 pozostałych przy życiu osób wywieziono do Chełmna nad Nerem i zamordowano.
Na terenie wydzielonym z getta funkcjonował również niemiecki obóz dla polskich dzieci i młodzieży przy ulicy Przemysłowej. Utworzono go 1 grudnia 1942 roku. Więziono w nim dzieci od pierwszego do 16. roku życia, zmuszając je do ciężkiej pracy i poddając brutalnym karom. Według nowszych ustaleń przez obóz przeszło od dwóch do ponad trzech tysięcy dzieci, a liczba jego ofiar śmiertelnych wyniosła około 200.
W 2026 roku główne uroczystości 82. rocznicy likwidacji Litzmannstadt-Getto odbyły się 28 sierpnia na Stacji Radegast. Termin przesunięto o jeden dzień, ponieważ 29 sierpnia przypadł w szabat. W obchodach uczestniczyli ocalali Leon Weintraub i Hana Svirsky. Uroczystościom towarzyszyły wystawy, spacery historyczne, spotkania poświęcone dziedziczeniu traumy oraz wydarzenia muzyczne.
IAR/Centrum Dialogu im. Marka Edelmana/United States Holocaust Memorial Museum/Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu, bs