Maryla Puttkamerowa - z domu Wereszczaka - zmarła 28 grudnia 1863 roku. Była pierwszą wielką miłością Adama Mickiewicza. Związek z nią zainspirował poetę do napisania nie tylko IV części "Dziadów", lecz także licznych wierszy - m.in. "Świtezianki".
04:16 prawnuczka Maryli.mp3 Historyk literatury Maria Danilewicz-Zielińska opowiada o związku swojej prababci Maryli Wereszczakówny z Adamem Mickiewiczem. (RWE, 09.08.1960)
Nowoczesna i lekko ekscentryczna
Adam Mickiewicz poznał Marylę Wereszczakównę prawdopodobnie w sierpniu 1820 roku, gdy po raz pierwszy odwiedził swojego kolegę ze studiów Michała Wereszczaka (brata Maryli) w jego rodzinnym majątku w Tuhanowiczach (obecnie wieś nosi nazwę Korczowa i leży w granicach Białorusi). Córka marszałka szlachty powiatu nowogródzkiego była młodsza od poety równo o rok: urodziła się bowiem 24 grudnia 1799 roku.
"Nie mogła ona nazwać się piękną [...], ale miała ten wdzięk i powab, który stanowi istotę i główny urok piękności. Kibić kształtna, wzrost średni, twarz pogodna i miła, oczy niebieskie, spojrzenie wyraziste i czułe, uśmiech naiwny i figlarny zarazem" – opisywał ją poeta Antoni Edward Odyniec w swoich "Wspomnieniach z przeszłości".
Wereszczakówna otrzymała staranne domowe wykształcenie - znała włoski i francuski, a także dobrze grała na fortepianie. Jak pisze Jarosław Marek Rymkiewicz w notatce poświęconej szlachciance, opublikowanej w książce "Mickiewicz. Encyklopedia", ukochana poety była - jak na owe czasy - kobietą niezwykle nowoczesną, a przy tym lekko ekscentryczną. Paliła fajkę, grała w szachy, chętnie czytała książki i odbywała samotne konne wycieczki. Swoje nastroje natomiast podkreślała przepasując się szarfą, której kolor zależał od jej aktualnego humoru.
Mimo że dziewczyna była od kilku miesięcy zaręczona z hrabią Wawrzyńcem Puttkamerem herbu Bradocice, pomiędzy nią a Mickiewiczem zaczęło się rodzić uczucie. Gdy jednak w lutym 1821 roku odbył się ślub Wereszczakówny i Puttkamera, rozgoryczony poeta zdecydował się zerwać kontakt z ukochaną i wyjechać.
Niedoszły pojedynek, nieudane samobójstwo
Mickiewicz osiadł w Kownie i wiosną 1821 roku związał się z żoną miejscowego lekarza Karoliną Kowalską.
- Wierni przyjaciele jak najdokładniej donosili Maryli o tym romansie. Wydaje mi się, że ona te informacje brała sobie do serca i bardzo cierpiała z tego powodu - mówiła Maria Danilewicz-Zielińska na antenie Radia Wolna Europa.
Nowa miłość poety nie była jednak trwała. Gdy w okresie Wielkanocy związek autora "Pana Tadeusza" z mężatką wyszedł na jaw, a w mieście wybuchł skandal, Mickiewicz zdecydował się przeczekać całą sytuację w Tuhanowiczach, gdzie ponownie spotkał swoją dawną sympatię. Jak opowiadała Maria Danilewicz-Zielińska, niedługo potem pomiędzy młodymi zawiązał się romans.
Ich związek trwał niespełna dwa lata i obfitował w wiele dramatycznych wydarzeń. Jak pisze historyk Sławomir Koper w swojej książce "Kobiety w życiu Mickiewicza", we wrześniu 1822 roku zrozpaczona Wereszczakówna - nie mogąc dłużej znieść rozłąki z kochankiem - próbowała popełnić samobójstwo, zażywając śmiertelną dawkę laudanum, czyli nalewki z opium. Niespełna dwa miesiące później natomiast Mickiewicz przybył ze swoim przyjacielem Teodorem Łozińskim (jako sekundantem) do Bolciennik i wyzwał Puttkamera na pojedynek, chcąc się w ten sposób pozbyć rywala. Hrabiemu na szczęście udało się wówczas uspokoić porywczego poetę, co zapobiegło niepotrzebnemu rozlewowi krwi.
Kochankowie chcieli również wspólnie uciec za granicę. Autorem planu prawdopodobnie był bliski znajomy pary poeta Jan Czechot. Zamysł był prosty: najpierw Mickiewicz miał uzyskać paszport i wyjechać z kraju, a niedługo później miała do niego dołączyć ukochana. Pomysłu tego nigdy nie udało się jednak zrealizować.
"Kochana Maryo, ja ciebie szanuję i ubóstwiam jak niebiankę"
Romans Mickiewicza i Wereszczakówny zakończył się w połowie 1823 roku. Według relacji Władysława, syna poety, autor "Pana Tadeusza" do końca życia przechowywał jednak pamiątki swojej pierwszej wielkiej miłości, w tym m.in. miniaturowy portret kochanki.
Burzliwy związek z Wereszczakówną niewątpliwie wywarł wielki wpływ na twórczość Mickiewicza. Najbardziej znanym pomnikiem romansu jest IV część "Dziadów" (wydana w kwietniu 1823 roku w Kownie), w której poeta przedstawił nieszczęśliwą miłość Gustawa do Maryli. Do swojego związku wieszcz nawiązywał również w licznych wierszach - m.in. w "Pierwiosnku"," Świteziance", "Kurhanku Maryli", utworze "Do M***" i w balladzie "To lubię". Do naszych czasów zachowało się także wiele listów, które zakochani wymieniali między sobą za pośrednictwem poety Tomasza Zana.
05:00 _Trojka_Literacka.mp3 Historycy literatury prof. Grzegorz Marzec i prof. Anna Nasiłowska mówią o Marii Wereszczakównie i jej wpływie na twórczość Adama Mickiewicza. Fragment audycji Magdaleny Złotnickiej z cyklu "Trójka literacka". (PR, 23.05.2021)
***
Zobacz także:
***
Niewiele wiadomo o losach Wereszczakówny po 1823 roku. W 1833 roku wraz z Wawrzyńcem Puttkamerem została aresztowana za udział w konspiracyjnej działalności niepodległościowej. Po śmierci męża w 1850 roku przeniosła się do majątku Brażelce (dzisiejsza Białoruś), gdzie zmarła trzynaście lat później.
Źródła: Polskie Radio/jb
Podczas pracy korzystałam z książki "Encyklopedia. Mickiewicz" Jarosława Marka Rymkiewicza, Aliny Witkowskiej, Marty Zielińskiej i Doroty Siwickiej (hasło: "Puttkamerowa Maria". Książka została wydana w Warszawie w 2011 roku), ze "Wspomnień z przeszłości" Antoniego Edwarda Odyńca (Warszawa, 1884) i z książki Sławomira Kopra "Kobiety w życiu Mickiewicza" (Warszawa, 2010).
