Radiowe Centrum Kultury Ludowej

Nowy Rok

Ostatnia aktualizacja: 31.12.2019 09:00
Pierwotnie zwyczaje i obrzędy noworoczne na dobry początek i szczęśliwy przebieg całego roku, związane były z porą przesilenia zimowego. Prawdopodobnie dlatego, najstarsze, znane w Polsce obchody, wierzenia i zwyczaje noworoczne były – w większości – powtórzeniem praktyk wigilijnych.
Audio
  • "Oj czy jest, czy jest gospodarz w domu" - wyk. Władyslawa Woronowicz i Danuta Cząstka, z płyty "Kolędy i pastorałki" z serii Muzyka Źródeł.
Grupa kolędników,1925 r.
Grupa kolędników,1925 r.Foto: Z archiwum NAC

W Nowy Rok wstawano bardzo wcześnie rano i obmywano się w zimnej wodzie, w misce, na dno której kładziono srebrny pieniądz, dla zdrowia i urody. Starsi ludzie, wierni tradycji swoich ojców i dziadów starali się, aby w dzień Nowego Roku w domu nie brakowało jedzenia, aby na stole leżał wielki, nienapoczęty bochen świeżego chleba, bo miało to zapewnić dostatek chleba przez cały rok, strzec przed biedą i głodem.

Wieczorem zasiadano do wspólnej wieczerzy, chociaż nie dzielono się opłatkiem, ani nie zachowywano postu. Przeciwnie, starano się, aby była tłusta, aby nie brakowało na niej mięsnych dań, najchętniej z wieprzowiny, ani jakiegoś mocniejszego trunku.

W niektórych regionach Polski, np. na Pomorzu, w nocy, obwiązywano słomą drzewka w sadzie, a w słomiane obręcze wkładano małe krzyżyki upieczone z ciasta, na dobry urodzaj owoców. W Wielkopolsce natomiast, o północy gospodarze pukali do uli w swych pasiekach, ze słowami: budźcie się pszczółki, róbcie miód i wosk… już czas na was, a na podwórku palono snopek słomy symbolizujący stary rok i wszystkie ubiegłoroczne kłopoty, niepowodzenia i zmartwienia.

Na ziemi rzeszowskiej i sądeckiej, wcześnie rano, z wielkim hałasem, skacząc i pohukując, wpadali do domów dorastający chłopcy i młodzi mężczyźni – draby noworoczne, zwani także drobami lub dropami, owinięci w słomiane powrósła, w wysokich słomianych czapkach, z drewnianymi mieczami w rękach. Biegali po całym domu, przewracali sprzęty, rozlewali wodę, rozsypywali śmieci, próbowali skraść, co tylko nawinęło im się pod rękę. Wszystko uchodziło im bezkarnie. Wierzono bowiem, że wraz z nimi wchodzi do domu szczęście i powodzenie.

W Nowy Rok wstawano bardzo wcześnie rano i obmywano się w zimnej wodzie, w misce, na dno której kładziono srebrny pieniądz, dla zdrowia i urody. Starsi ludzie, wierni tradycji swoich ojców i dziadów starali się, aby w dzień Nowego Roku w domu nie brakowało jedzenia, aby na stole leżał wielki, nienapoczęty bochen świeżego chleba, bo miało to zapewnić dostatek chleba przez cały rok, strzec przed biedą i głodem.

Różne, charakterystyczne, regionalne, noworoczne wypieki własnej roboty musiały znaleźć się w każdym domu. I tak np. na Kurpiach gospodynie i ich dorastające córki piekły fafernuchy. Były to słodkie, korzenne, dość twarde ciasta w formie kulek, prostokątów lub rombów, zgniatane z dodatkiem miodu, pieprzu, marchwi, tartego pasternaku.

W dzień Nowego Roku, kołocz i domowego wypieku chleb – krojono kiedyś na grube kawałki, które rozdawano domownikom, gościom i odwiedzającym domy kolędnikom. Noworoczne pieczywo rozdawano także dzieciom – nowoleciętom – chodzącym w Nowy Rok z życzeniami i po świątecznej kweście, nazywanej także chodzeniem po szczodrakach. Taka noworoczna, dziecięca kwesta znana była w wielu, głównie południowych regionach Polski. Na Nowy Rok, pieczono tam bowiem bułki i małe okrągłe lub owalne chlebki, czasami z wierzchu smarowane bryndzą. Pieczywo takie nazywano nowolatkami, szczodrakami, szczodrotkami, bułkami szczodrakowymi (na Pogórzu, ziemi sądeckiej i w Beskidzie Żywieckim) albo kukiełeczkami, moskaliczkami (na Podhalu).

Na ziemi rzeszowskiej i sądeckiej, wcześnie rano, z wielkim hałasem, skacząc i pohukując, wpadali do domów dorastający chłopcy i młodzi mężczyźni – draby noworoczne, zwani także drobami lub dropami, owinięci w słomiane powrósła, w wysokich słomianych czapkach, z drewnianymi mieczami w rękach. Biegali po całym domu, przewracali sprzęty, rozlewali wodę, rozsypywali śmieci, próbowali skraść, co tylko nawinęło im się pod rękę. Wszystko uchodziło im bezkarnie. Wierzono bowiem, że wraz z nimi wchodzi do domu szczęście i powodzenie.

***

Tekst pochodzi z książki "Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne" dr Barbary Ogrodowskiej, wyd. Muza, Warszawa 2010.

Opracowała: Hanna Szczęśniak

Czytaj także

Adwent

Ostatnia aktualizacja: 28.11.2020 08:00
Adwentem nazywa się w Kościele czterotygodniowy czas oczekiwania i duchowego przygotowania do Bożego Narodzenia i nowego roku liturgicznego.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Dziś dzień św. Łucji. "Święto Łucy – noc króci"

Ostatnia aktualizacja: 13.12.2020 10:00
13 grudnia, dzień św. Łucji, w ludowej tradycji europejskiej był także dniem narodzin słońca i światła. W przeszłości w tym dniu, w całej Europie odbywały się uroczystości powitania słońca i nowego słonecznego roku, mające swe korzenie w kulcie solarnym i jego odwiecznych obrzędach. Ich ślady zachowały się dotychczas w krajach skandynawskich.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Kolędowanie

Ostatnia aktualizacja: 27.12.2020 09:00
Cały świąteczny czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nazywano Godami, a także Koladką, Dwunastnicą, Szczodrymi, Świętymi Dniami, Świętymi lub Bożymi Wieczorami.  
rozwiń zwiń