Uroczystości odbywają się dokładnie w 83. rocznicę zagłady Ostrówek i Woli Ostrowieckiej. Rozpoczęła je msza święta w intencji pomordowanych. Następnie szczątki mają zostać złożone na polskim cmentarzu w Ostrówkach, w jednej z mogił zbiorowych, w których spoczywają osoby odnalezione podczas wcześniejszych ekshumacji z lat 1992, 2011 i 2015.
00:42 Ukraina – rozpoczęły się uroczystości pogrzebowe ofiar rzezi wołyńskiej w Ostrówkach.mp3 Na Ukrainie rozpoczęły się uroczystości pogrzebowe ofiar rzezi wołyńskiej w Ostrówkach. Paweł Buszko/IAR
W ceremonii uczestniczą rodziny pomordowanych, przedstawiciele lokalnej społeczności oraz władz Polski i Ukrainy. Obecni są m.in. wicemarszałek Sejmu Piotr Zgorzelski, ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska, zastępca prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Karol Polejowski, były premier Mateusz Morawiecki oraz przewodniczący sejmowej komisji spraw zagranicznych Paweł Kowal. Stronę ukraińską reprezentuje m.in. wiceminister kultury Iwan Werbycki.
Marta Cienkowska podkreśliła, że pochówek jest „kolejnym krokiem w odzyskiwaniu pamięci historycznej”. Karol Polejowski zwrócił natomiast uwagę na dużą liczbę kobiet i dzieci wśród odnalezionych ofiar. Jak zaznaczył, wyniki prac ekshumacyjnych są zgodne z zachowanymi dokumentami i relacjami świadków, a charakter obrażeń potwierdza, że zbrodnia została zaplanowana i przeprowadzona z zimną krwią.
Iwan Werbycki nazwał tragedię wołyńską trudną i tragiczną częścią wspólnej historii. Ukraiński wiceminister podkreślił, że pamięć o tych wydarzeniach powinna być lekcją na przyszłość.
00:51 W Ostrówkach pochówki i rozmowy o pojednaniu.mp3 W Ostrówkach pochówki i rozmowy o pojednaniu. Maciej Jastrzębski/IAR
Pytanie o pojednanie pojawia się w Ostrówkach obok apeli o prawdę, pamięć i prawo rodzin do godnego pochowania bliskich. Marta Cienkowska oceniła, że współpraca Polski i Ukrainy w sprawie poszukiwań jest coraz lepsza, a strona ukraińska coraz lepiej rozumie znaczenie tej kwestii dla Polaków. Zapewniła również, że Polska nie blokuje poszukiwań ukraińskich ofiar dawnych konfliktów – odpowiednie wnioski są rozpatrywane w ramach procedur administracyjnych.
Szczątki 55 osób odnaleziono podczas prac prowadzonych od 13 lipca do 7 sierpnia w trzech lokalizacjach. Na terenie dawnego gospodarstwa Aleksandra Strażyca w Woli Ostrowieckiej ekshumowano szczątki 48 osób – 24 dzieci, 17 kobiet i trzech mężczyzn. Ze względu na stan zachowania kości nie udało się określić płci czterech pozostałych osób. Najmłodsze dzieci miały zaledwie kilka miesięcy.
W mogile przy dawnej szkole w Ostrówkach odnaleziono szczątki sześciu osób, w tym dwojga dzieci i dwóch kobiet. Z indywidualnego grobu w pobliżu cmentarza podjęto natomiast szczątki kobiety. Przy ofiarach znaleziono ponad 300 przedmiotów osobistych, m.in. krzyżyki, różańce i medaliki z napisami w języku polskim. Pobrano również materiał do badań DNA, które mogą pomóc w ustaleniu tożsamości części zamordowanych.
Odnalezienie miejsc pochówku wymagało wieloletniej pracy historyków i archeologów. Dawne wsie nie istnieją, a ślady ich zabudowy zostały niemal całkowicie zatarte. Badacze korzystali z archiwalnych relacji świadków, wspomnień, fotografii i dokumentów przechowywanych w polskich oraz ukraińskich archiwach. W ustaleniu położenia pojedynczego grobu pomogła również informacja przekazana przez ukraińskiego leśnika, który kilka lat wcześniej natrafił w tym miejscu na ludzką kość.
00:55 Szczątki ofiary Rzezi Wołyńskiej odnajdowane są dzięki archiwaliom.mp3 Szczątki ofiar rzezi wołyńskiej odnajdowane są dzięki archiwaliom. Maciej Jastrzębski/IAR
Ostrówki i Wola Ostrowiecka zostały zaatakowane 30 sierpnia 1943 roku przez oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii wspierane przez część mieszkańców okolicznych wsi. Ludność zgromadzono pod pretekstem zebrania, a następnie mordowano całymi grupami. Według IPN w ciągu kilku godzin w obu miejscowościach zginęło około 1050 Polaków, w tym setki kobiet i dzieci. Wsie zostały następnie splądrowane i spalone.
Niedzielny pochówek jest kolejnym etapem wznowionych polsko-ukraińskich działań dotyczących miejsc spoczynku ofiar. Trwający od 2017 roku spór o poszukiwania i ekshumacje na Ukrainie zaczął być przełamywany pod koniec 2024 roku. W 2025 roku w Puźnikach odnaleziono i pochowano szczątki co najmniej 42 osób. Marta Cienkowska poinformowała, że 31 sierpnia rozpocznie się tam kolejny etap poszukiwań. Prace prowadzone są również na dawnym cmentarzu na Hołosku we Lwowie, gdzie spoczywają polscy żołnierze polegli w 1939 roku.
Według IPN w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej nadal nie odnaleziono szczątków około 300 zamordowanych. Dalsze poszukiwania mają służyć nie tylko odtworzeniu pełnego obrazu zbrodni, lecz przede wszystkim przywracaniu ofiarom nazwisk i zapewnieniu im godnego miejsca spoczynku.
PAP/IAR/IPN/MKiDN/Ministerstwo Kultury Ukrainy, bs