Maria Jolanta Pawłowska-Budiman od 47 lat mieszka w Indonezji. Jej domem jest Bandung, położony na Jawie Zachodniej ośrodek uniwersytecki. Ma indonezyjskiego męża i dwójkę dzieci. Choć nadal posiada polskie obywatelstwo, przyznaje, że po tylu latach spędzonych na archipelagu czuje się już bardziej związana z Indonezją niż z krajem swojego urodzenia.
– Więcej tutaj spędziłam czasu niż w samej Polsce, chociaż nadal mam obywatelstwo polskie – mówi.
Przez niemal pięć dekad obserwowała zmiany zachodzące w Indonezji, poznawała kolejne pokolenia Polaków i uczestniczyła w budowaniu relacji między oboma krajami. Dziś jako konsul honorowa Polski w Indonezji jest ważnym punktem kontaktowym dla polskiej społeczności mieszkającej na Jawie i innych wyspach archipelagu.
Polska społeczność w Indonezji nie jest liczna. Jak szacuje Maria Jolanta Pawłowska-Budiman, stałych mieszkańców polskiego pochodzenia jest mniej niż sto osób. Nie tworzą jednak jednej zwartej grupy. Żyją na różnych wyspach: Sumatrze, Bali, Borneo, Jawie, Sulawesi czy Flores.
– Więc powiedzmy szczerze, że tej stałej Polonii, która tutaj jest w Indonezji, no myślę, że nie przekracza 100 osób. I te osoby są właściwie rozrzucone tutaj prawie na wszystkich wyspach – opowiada.
Ogromne odległości sprawiają, że regularne spotkania całej społeczności są praktycznie niemożliwe. Polacy starają się jednak utrzymywać kontakty, a ważną rolę w integrowaniu rodaków odgrywa polska ambasada, która organizuje spotkania z okazji świąt państwowych i Bożego Narodzenia. W polonijnym życiu uczestniczą zarówno osoby mieszkające w Indonezji od wielu lat, jak i młodzi ludzie przyjeżdżający na studia w ramach programów wymiany akademickiej.
Andrzej Jakubowski razem z gośćmi restauracji Pierogi Pierogi fot. Andrzej Jakubowski
Szczególnie aktywna jest społeczność na Bali, gdzie wielu Polaków prowadzi własne biznesy. Powstały tam między innymi polska restauracja i miejsca, w których można zjeść tradycyjne pierogi. Polonia angażuje się również w działalność charytatywną.
– Polonia organizuje na przykład Orkiestrę Świątecznej Pomocy, które są właściwie co roku organizowane na Bali i datki są przekazywane i do Polski i do tutejszych szpitali – mówi rozmówczyni.
Historia obecności Polaków na indonezyjskich wyspach jest znacznie dłuższa, niż mogłoby się wydawać. Sięga czasów, gdy archipelag znajdował się jeszcze pod panowaniem holenderskim. Jedną z najciekawszych postaci był Ludwik Matysiak, który około 150 lat temu przypłynął na Sumatrę. Zyskał przychylność miejscowego sułtana i zajął się prowadzeniem plantacji tytoniu, którą nazwał Polonią.– 150 lat temu nasz rodak Ludwik Matysiak przypłynął, właściwie to jeszcze były kolonie holenderskie, więc przypłynął na Sumatrę i tam był pupilkiem właściwie Sultana Neli, który bardzo go lubił. I on budował, znaczy robił plantację Tabako, którą plantację nazwał Polonię – opowiada Maria Jolanta Pawłowska-Budiman.
Po wyjeździe Polaka sułtan upamiętnił tę nazwę, nadając ją między innymi ulicy i lotnisku w Medanie. Przez lata międzynarodowe lotnisko w tym mieście nosiło nazwę Polonia. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych śladów polskiej obecności w tej części świata.
Kolejnym ważnym Polakiem był geograf i kartograf, który na początku XX wieku tworzył dokładne mapy Sumatry, Sulawesi, Borneo i Jawy. W latach 1930–1933 pracował jako profesor na Uniwersytecie Technologicznym w Bandungu. Pamięć o jego działalności jest tam nadal pielęgnowana.
– W naszym muzeum tutaj w Bandungu są jego mapy, zdjęcia, jego życiorysy, także nawet jest uwzględniona tablica pamiątkowa na jego imię. Także powiem szczerze, że nasi Polacy swoje, swoje dużo tutaj zrobili – podkreśla konsul.
Polacy zapisali się również w historii wyspy Flores, gdzie od kilkudziesięciu lat działali polscy duchowni. Wśród wymienianych przez rozmówczynię nazwisk są między innymi Tadeusz Gruca, pastor Blinka, pastor Pikor, Stefan Leks i Tadeusz Gruza.
– Na wyspie Flores przecież od pięćdziesięciu paru lat mamy polskich księży i to naprawdę duża ilość – mówi.
Oficjalna współpraca Indonezji z Polską rozpoczęła się w 1950 roku. Ważnym jej elementem były wymiany akademickie, organizowane już w latach 60. i 70., jeszcze w czasach PRL. Polacy przyjeżdżali również do Indonezji w związku z pracą i działalnością gospodarczą. Dla wielu początkiem nowego życia były małżeństwa z obywatelami Indonezji.
Lotnisko Polonia w Medan, Sumatra, Indonezja fot. Piotr Śmieszek
Także historia Marii Jolanty Pawłowskiej-Budiman jest związana z polsko-indonezyjską współpracą gospodarczą. Jej ojciec, specjalista od barwników posiadający kilka patentów, przyjechał do Indonezji, by zbudować pierwszą fabrykę barwników w tym kraju.
– Przyjechał, żeby zarobić jakiś grosz, natomiast stracił córkę, bo zostałam tutaj na stałe – wspomina z uśmiechem.
Polacy byli obecni także w innych sektorach gospodarki i techniki. Pracowali między innymi przy rozwoju fabryki samolotów w Bandungu. Polscy specjaliści mieszkający wcześniej w Kanadzie i Australii uczestniczyli w projektach realizowanych w Indonezji. Polacy z Nowej Zelandii angażowali się natomiast w budowę elektrowni parowej w pobliżu wulkanów.
Dziś współpraca ma również wymiar handlowy. Na indonezyjskim rynku pojawia się coraz więcej produktów z Polski. Są wśród nich jabłka, owoce, mleko w proszku, sery topione, soki i mrożonki.
– Teraz wprowadzamy, a następnie wprowadzamy jabłka, owoce, mleko w proszku. Także sporo produktów pokazało się z Polski. Czy to sery topione, soki, Horteksa – wylicza rozmówczyni.
Dla mieszkających na archipelagu Polaków dostępność rodzimych produktów jest szczególnie ważna. Jak zaznacza konsul, o ich obecność w indonezyjskich sklepach trzeba było zabiegać przez kilka lat. Dziś można je znaleźć w supermarketach.
W ostatnich latach szczególnie dynamicznie rozwija się polska obecność na Bali. Wyspa przyciąga nie tylko turystów, lecz także osoby poszukujące możliwości prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Polacy pracują tam jako przewodnicy i liderzy wycieczek, otwierają restauracje oraz hotele. Wśród przedsiębiorców jest również sama Maria Jolanta Pawłowska-Budiman, która prowadzi niewielki hotel.
– Mamy sporo takich właśnie tur liderów, przewodników polskich. Zresztą w ostatnich latach bardzo dużo, bardzo dużo mamy turystów z Polski. Więc są niektórzy, którzy otworzyli restauracje, którzy mają hotele. Ja też mam taki mały hotel – opowiada.
Jednym z najważniejszych obszarów działalności Marii Jolanty Pawłowskiej-Budiman jest pomoc Polakom przebywającym w Indonezji. Szczególnie bliskie są jej kontakty z młodymi studentami przyjeżdżającymi do Bandungu.
Miasto jest ważnym ośrodkiem akademickim, a dzięki programowi wymiany Dharma Siswa regularnie goszczą tam studenci z Polski. Konsul nie ogranicza się do oficjalnych spotkań. Zaprasza młodych ludzi do swojego domu, gdzie mogą liczyć na ciepły posiłek, rozmowę i odrobinę polskości.
– Mam bardzo często właśnie polskich studentów, którzy przyjeżdżają do mnie do domu, bo ja jestem dla nich naprawdę ciocia. Kocham ich bardzo, lubię młodzież, więc pomagam jak tylko mogę – mówi.
W jej domu można zjeść polskie bułeczki i pierogi, a także skorzystać z pokaźnej biblioteki, w której znajdują się książki zarówno po polsku, jak i po indonezyjsku. To dla studentów nie tylko okazja do spotkania z rodaczką, ale również możliwość podtrzymania kontaktu z językiem, kulturą i tradycjami kraju, z którego przyjechali.
Obowiązki konsula honorowego to jednak nie tylko integrowanie społeczności i pielęgnowanie polskiej kultury. To również konkretna pomoc w sytuacjach kryzysowych. Maria Jolanta Pawłowska-Budiman wspiera Polaków, którzy ulegli wypadkom, mają problemy z policją lub potrzebują pomocy w kontaktach z lokalnymi urzędami. Szczególnie często zgłaszają się do niej osoby przebywające na Bali.
Polski pastor Stefan Leks podczas rekolekcji w Pontianak fot. Stefan Leks
Jej atutem jest znajomość języka polskiego i indonezyjskiego, a także wieloletnie doświadczenie i dobre rozeznanie w lokalnych realiach. Pomaga w kontaktach z policją, wyjaśnianiu procedur i przygotowywaniu dokumentów. Współpracuje również z urzędami imigracyjnymi, między innymi w sprawach Polaków, którym upłynął termin ważności wizy.
– Jestem jedynym konsulem, który mówi po polsku i po indonezyjsku i zna rzeczami, więc zazwyczaj rodziny kontaktują się ze mną, czy poszkodowani, także pomagam tutaj właśnie w załatwianiu wszystkich dokumentów na policji – opowiada.
Podkreśla jednak, że jako konsul honorowa nie ma uprawnień do wydawania wiz. Może natomiast doradzić, wskazać właściwą drogę postępowania i pomóc w kontaktach z miejscowymi instytucjami.
– Porady są zawsze i o każdej godzinie zawsze służę pomocą – zapewnia.
Przez 47 lat pobytu w Indonezji widziała wiele zmian, wydarzeń politycznych i społecznych. Poznała kraj od strony, której nie zobaczy przeciętny turysta. Dzięki temu może wspierać rodaków nie tylko znajomością języka, lecz także doświadczeniem zdobywanym przez dziesięciolecia.
Choć Maria Jolanta Pawłowska-Budiman od niemal pół wieku mieszka w Indonezji, więź z Polską pozostaje dla niej ważna. Nadal tęskni za krajem urodzenia, polskimi tradycjami i kulturą. Jednocześnie nie ukrywa, że Indonezja stała się jej drugim domem, a może nawet pierwszym.
– Nadal tęsknię za Polską, chociaż uważam, że Indonezja jest tak przepiękna, że kocham ją też nad życie – przyznaje.
Jej opowieść pokazuje, że polskość nie musi kończyć się na granicach kraju. Może trwać tysiące kilometrów od Polski, w domach rozsianych po wyspach archipelagu, przy wspólnym stole z pierogami, podczas spotkań polonijnych i w codziennej pomocy rodakom. A historia Polaków w Indonezji, rozpoczęta ponad 150 lat temu, wciąż dopisuje kolejne rozdziały.
pż