Tatarzy polscy. Kim są i jak dzisiaj pielęgnują swoje tradycje?

Od strażników granic dawnej Rzeczypospolitej po kustoszy własnej tradycji. Historia i współczesność polskich Tatarów splatają się wokół służby, religii i silnego poczucia wspólnoty. O roli Tatarów w dziejach Polski oraz o tym, jak dziś pielęgnują swoją tożsamość kulturową, opowiada Jan Adamowicz, prezes Związku Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej.

Festiwal Kultury Tatarskiej w Jurowcach

Joanna Żemojda/Polskie Radio Białystok

Obecność Tatarów na ziemiach polskich sięga czasów dawnej Rzeczypospolitej. Jak podkreśla Jan Adamowicz, od pierwszych dni po przybyciu i osiedleniu się byli przede wszystkim wojownikami – żołnierzami i obrońcami granic państwa. Służba wojskowa stała się fundamentem ich obecności nad Wisłą.

Tatarzy otrzymywali ziemię w zamian za lojalność i gotowość do walki. Tworzyli oddziały lekkiej jazdy, cenione za mobilność i umiejętności bojowe. Przez stulecia uczestniczyli w najważniejszych kampaniach wojennych, zachowując przy tym własną religię i odrębność kulturową. Wierność Rzeczypospolitej łączyli z przywiązaniem do islamu oraz tradycji przodków.

Współcześnie tożsamość polskich Tatarów w dużej mierze opiera się na religii. Najważniejsze święta są nierozerwalnie związane z islamem i określane wspólną nazwą bajramów – czyli świąt.

W kalendarzu znajdują się zarówno dni radosne, jak i te bardziej refleksyjne. Szczególne znaczenie ma miesiąc ramadanu – czas postu, zadumy, samokontroli i modlitwy. Po jego zakończeniu obchodzony jest radosny bajram kończący post. Ważnym świętem jest także Kurban Bajram, czyli święto ofiarowania. Tatarzy podkreślają również wagę Nowego Roku w kalendarzu muzułmańskim.

Święta, jak zaznacza Adamowicz, najlepiej przeżywa się w gronie rodziny. Bliscy zjeżdżają się z różnych stron, by wspólnie celebrować te dni – podobnie jak w polskich domach podczas Bożego Narodzenia. Choć współczesna społeczność nie zawsze przestrzega wszystkich zasad w sposób ortodoksyjny – na przykład nie każdy modli się pięć razy dziennie – miesiąc ramadanu wciąż otaczany jest dużym szacunkiem.

Ważnym elementem podtrzymywania tożsamości jest kuchnia. Tatarskie świąteczne stoły opierają się przede wszystkim na cieście i mięsie, a także na domowych kompotach. Istotne jest przywiązanie do własnoręcznie przygotowywanych produktów, bez korzystania z przemysłowych półproduktów.

Do najbardziej znanych potraw należą kołduny tatarskie oraz pierekaczewnik. Kołduny to niewielkie porcje ciasta wypełnione farszem mięsnym. Pierekaczewnik powstaje z cienko rozwałkowanego placka, na który nakłada się farsz – mięsny, serowy lub owocowy – następnie zwija w rulon i piecze. Charakterystyczne są także inne potrawy mączno-mięsne, stanowiące podstawę tradycyjnej kuchni.

Dla polskich Tatarów wyjątkowe znaczenie mają miejscowości na Podlasiu, zwłaszcza Kruszyniany i Bohoniki. Znajdują się tam unikatowe drewniane meczety, uznawane za pomniki historii i wyjątkowe zabytki w skali świata. Wspólnota żartobliwie nazywa te miejscowości „Mekką i Medyną” polskich Tatarów – dzieli je zaledwie około 40 kilometrów, co sprzyja nawet pieszym pielgrzymkom między nimi.

Polscy Tatarzy chętnie dzielą się swoją kulturą. Organizują wydarzenia otwarte dla szerokiej publiczności, takie jak Sabantuj w Kruszynianach czy festiwal kultury tatarskiej w Białystok. W kalendarzu znajduje się również święto wiosny Nauroz.

Drzwi podczas tych wydarzeń pozostają otwarte dla wszystkich zainteresowanych. To okazja, by poznać historię, religię i tradycje mniejszości tatarskiej z bliska. Edukacyjny charakter ma także Letnia Akademia Wiedzy o Tatarach – cykl spotkań poświęconych dziejom i kulturze tej społeczności.

Historia polskich Tatarów to opowieść o lojalności wobec państwa i jednoczesnym zachowaniu własnej odrębności. Dawniej znani jako znakomici żołnierze i obrońcy granic, dziś pozostają strażnikami pamięci o swoich przodkach. Poprzez religię, kuchnię, pielęgnowanie miejsc kultu i organizację wydarzeń kulturalnych podtrzymują tożsamość, która od wieków jest częścią polskiego krajobrazu.

pż