Historia

"Trzeba być podróżnikiem, nie turystą". Wyprawy ze Zbigniewem Herbertem

Ostatnia aktualizacja: 28.07.2021 06:03
Zbigniew Herbert poświęcił wiele swoich tekstów podróżowaniu, jednej ze swoich największych pasji. Poznajemy dzięki nimi nie tylko ukochane przez poetę miejsca, lecz także uczymy się trudnej sztuki uważnego doświadczania świata. O podróżowaniu Herbert wielokrotnie opowiadał również w Polskim Radiu. 
Zbigniew Herbert, Warszawa 1963 r.
Zbigniew Herbert, Warszawa 1963 r. Foto: PAP/Marek Langda

herbert1200.jpg
Zbigniew Herbert: na pustyni należałoby założyć szkołę poetycką

Poeta – którego 23. rocznicę śmierci wspominamy 28 lipca 2021 roku - często podkreślał, jak wielką rolę w jego życiu odegrały podróże. Mówią o tym jego eseje ("Barbarzyńca w ogrodzie" czy "Labirynt nad morzem") oraz wiersze. W tym "Modlitwa Pana Cogito – podróżnika", w której zachwycony światem człowiek dziękuje za "świat piękny i bardzo różny".


Posłuchaj
11:32 zbigniew herbert o swoich podróżach.mp3 Zbigniew Herbert: nigdy nie chciałem zostać zwykłym turystą (PR) 
04:22 Herbert o podróży do Szkocji.mp3 Zbigniew Herbert: w podróżach opiekował się mną nie tylko Zeus, ale i życzliwi ludzie (PR)
01:53 Herbert o Grecji.mp3 Zbigniew Herbert: chciałem zrozumieć coś przez pejzaż, a nie przez podręczniki szkolne (PR)

 

"Prosto, potem trzecia w lewo"

Na początku eseju Herberta o Sienie znaleźć można charakterystyczne dla niego "rady dla podróżnika". Jeśli, jak pisze, bogowie uchronili nas od wycieczek i na szczęście nie wynajęliśmy przewodnika, pierwsze godziny po przybyciu do nowego miasta należy poświęcić na "łażenie". Zaproponowana przez poetę zasada ("prosto, potem trzecia w lewo, znów prosto i trzecia w prawo") jest, jak podkreśla otwarta na modyfikacje, bo "systemów jest wiele i wszystkie dobre".


herbert_pl_1200.jpg
Serwis specjalny poświęcony Zbigniewowi Herbertowi

W podobnym duchu wypowiadał się Zbigniew Herbert na antenie Polskiego Radia, tłumacząc, co było dla niego najbardziej fascynujące w odkrywaniu nowych miejsc.

– Wylądować wieczorem w jakimś mieście, którego nie znam, które przeczuwam, o którym czytałem. Złożyć walizki w pokoiku hotelowym i zanurzyć się w to miasto. Jest to przygoda prawie miłosna – mówił.


"Oszczędzał na hotelach"

Jak jednak te liczne zagraniczne podróże Herberta (od Francji, przez Włochy, Grecję, Niemcy, Holandię, po USA) wyglądały w praktyce? Katarzyna Herbert, żona poety, wspominała w Polskim Radiu, że przemieszczali się zazwyczaj pociągami, a o hotele dowiadywali się na dworcach. Co istotne, szukali przede wszystkim tanich noclegów, bo poeta pieniądze chciał wydawać przede wszystkim na książki.

 Albumy, inne publikacje. Na to trzeba było mieć dużo pieniędzy – podkreślała Katarzyna Herbert. – Dlatego doznania kulinarne też były słabe. Chodziło o to, żeby chodzenia nie przerywać jedzeniem, bo na to nie było czasu. We Włoszech musiałam kupić pomidory, majonez, jakieś pieczywo. Musiało to wystarczyć na cały dzień, dopiero wieczorem była pasta – opowiadała.

O tym, jak wielkim nakładem sił odbywał swoje podróże Herbert, mówił również Andrzej Franaszek, biograf poety.

– Musiał pokonywać przeszkody polityczne, zdobyć paszport, zdobyć wizę, co nie zawsze mu się udawało. Do tego musiał pokonywać ograniczenia finansowe, bo zazwyczaj te podróże były na granicy jego możliwości ekonomicznych.


Posłuchaj
14:45 Kwadrans bez muzyki Herbert DLA BEATY.mp3 O podróżowaniu ze Zbigniewem Herbertem opowiada Katarzyna Herbert. Audycja Doroty Gacek (PR, 2014)

56:20 Pan Cogito ok.mp3 "Herbertowi o stan szczęścia najłatwiej było w podróży". Z Andrzejem Franaszkiem rozmawia Dorota Gacek (PR, 2018)

  

Więcej niż turysta

Modne obecne, nieco zbanalizowane idee "uważnego podróżowania" – najlepiej jak najdalej od innych turystów, a jak najbliżej tzw. "autentycznego przeżycia" – mogłoby wiele od Zbigniewa Herberta zaczerpnąć. Był on bowiem zwolennikiem nie tylko odkrywania własnych, łamiących przewodnikowe schematy ścieżek. Każde miejsce, które odwiedzał, starał się poznać tu i teraz (smak miejscowego wina, zapach greckiego marmuru, barwa cegieł włoskich domów) oraz z perspektywy historii. Ale nie po to, by wiedzieć jak najwięcej o datach czy architektonicznych stylach. Chodziło o pomoc wyobraźni: zbliżenie się do tych, którzy kiedyś doświadczali tego miejsca.

 Myślę, ze był ciekawy świata. Fascynowała go kultura każdego z tych krajów, w których był. Nie stawiał sobie żadnych barier, żeby poznać ich kuchnie. No i biblioteki. W bibliotekach siedział bardzo dużo, bo to mu pomagało pisać eseje - opowiadała w Polskim Radiu Katarzyna Herbert.

A Zofia Król, literaturoznawczyni, wspominała w innej radiowej audycji o Herbertowskiej różnicy między turystyką a podróżowaniem.

– Turysta prześlizguje się po tafli rzeczywistości, a podróżny ma ją uchwycić jakoś głębiej. Czasami nie jest to możliwie, czasami wymaga czasu, na przykład z kamieniami Akropolu trzeba spędzić wiele godzin, by móc zobaczyć, jak wyglądają o świcie, jak o zmierzchu, jak koty się tam grzeją. Nie wystarczy 15-minutowa wizyta.

biografia_herbert_1200.jpg
Dwa tysiące stron życia. Czytamy biografię Herberta

Herbert na drogę

Teksty Zbigniewa Herberta można traktować jako swoiste przewodniki. Esej "Siena" na przykład to świetne źródło informacji o słynnych malowidłach w sieneńskim Palazzo Pubblico. Szkic "Kamień z katedry" koniecznie trzeba zabrać ze sobą w podróż do Chartres, a lekturę "Il Duomo" należy polecić wszystkim udającym się do Orvieto.

Ale to przede wszystkim miłośnicy Grecji powinni sięgnąć po teksty poety. Choćby po przeczytaniu "Labiryntu nad morzem" inaczej się zwiedza Kretę, chodzi po (podejrzanie dobrze odtworzonych) ruinach pałacu w Knossos, inaczej się ogląda zbiory Muzeum Archeologicznego w Heraklionie, w tym sarkofag z Hagia Triada, który Herberta głęboko poruszył.


Posłuchaj
02:29 Zofia Król o podróżach Herberta.mp3 "Z kamieniami Akropolu trzeba spędzić wiele godzin". Zofia Król o twórczości Zbigniewa Herberta (PR)
20:08 Zagańczyk i Ryszar o prodóżach Greckich.mp3 "Grecja była dla niego podróżą obowiązkową". Marek Zagańczyk o twórczości Zbigniewa Herberta (PR)

 
W podróżowaniu dla Zbigniewa Herberta najważniejsze były spotkania z innymi. Z "siwym staruszkiem" z wyspy Odyseusza, z "Miss Helen z mglistej wysepki Mull na Hebrydach", z "dobrym studentem z Berlina", który zawiózł go do Wielkiego Kanionu. Spotkania bezpośrednie, jak te, ale i pośrednie. Poeta – dzięki materialnym świadectwom, dzięki pamięci kultury – starał się bowiem choć na chwilę przywołać do istnienia tych, którzy przed wiekami doświadczali danego miejsca. Budowali katedry, zostali uwiecznieni na drugim planie renesansowego obrazu, współtworzyli tajemniczo pochłoniętą piękną minojską cywilizację.

"Pozwól o Panie (…) żebym rozumiał innych ludzi inne języki inne cierpienia", modlił się Pan Cogito. Podróżnik. 

jp

Czytaj także

Posłuchaj autorskiej audycji radiowej Zbigniewa Herberta

Ostatnia aktualizacja: 28.07.2016 09:00
W rocznicę śmierci Zbigniewa Herberta przypominamy wyjątkowe, rzadko publikowane nagranie: audycję, którą Poeta przygotował dla Polskiego Radia.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Potrzebni sobie do życia. O przyjaźni Herberta i Czapskiego

Ostatnia aktualizacja: 12.03.2018 14:04
Punktem wyjścia do rozmowy o dwóch znakomitych twórcach była nowo wydana książka: Józef i Maria Czapscy, Katarzyna i Zbigniew Herbertowie "Korespondencja".
rozwiń zwiń

Czytaj także

Prof. Brigitte Gautier: poezja Herberta jest uniwersalna

Ostatnia aktualizacja: 30.07.2021 13:00
- Z biegiem lat zmienia się perspektywa, ale następne pokolenia oraz czytelnicy z innych krajów mogą znaleźć w poezji Zbigniewa Herberta kolejne znaczenia. Nie traćmy nadziei i czytajmy "Pana Cogito" w różnych językach - mówiła na antenie Dwójki Brigitte Gautier, tłumaczka dzieł zmarłego 23 lata temu pisarza.
rozwiń zwiń