Historia

Aleksander Krzyżanowski "Wilk" - dowódca operacji "Ostra Brama"

Ostatnia aktualizacja: 18.02.2020 05:58
125 lat temu, w 1895 roku urodził się Aleksander Krzyżanowski, "Wilk", komendant Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej  , dowódca oddziałów AK w operacji "Ostra Brama". 
Audio
  • Dzieje wileńskiego okręgu Armii Krajowej i jego dowódcy gen. Aleksandra Krzyżanowskiego "Wilka". Słuchowisko ilustrowane wspomnieniami świadków wydarzeń (RWE, 12.08.1984).
Generał Krzyżanowski Wilk na Litwie w styczniu 1944 roku
Generał Krzyżanowski "Wilk" na Litwie w styczniu 1944 rokuFoto: autor nieznany/Wikipedia/domena publiczna

Aleksander Krzyżanowski "Wilk" urodził się w Briańsku w Rosji (gubernia orłowska). Był trzecim dzieckiem Jakuba i Zofii Wilamowskiej-Knobelsdorf. Jego ojciec walczył w powstaniu styczniowym.

W wieku 11 lat Aleksander przeniósł się wraz z rodziną do Homla, gdzie pobierał naukę w tamtejszym gimnazjum. Trzy lata później, w 1914 roku, zaczął uczęszczać do gimnazjum w Petersburgu, gdzie zamieszkał z rodzeństwem i matką. W 1916 roku rozpoczął studia na Wydziale Elektromechanicznym Instytutu Technologicznego. W następnym roku odbył przyspieszony kurs w Konstantynowskiej Szkole Artylerii.

Jako obywatel rosyjski został wcielony do 18. Syberyjskiego Dywizjonu Artylerii Polowej, w którym walczył przeciwko Niemcom podczas I wojny światowej. Jesienią 1917 r. wstąpił do utworzonego kilka miesięcy wcześniej I Korpusu Polskiego dowodzonego przez gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego. Brał udział w walkach m.in. z bolszewikami.
Po rozwiązaniu I Korpusu w maju 1918 roku Krzyżanowski osiadł w Warszawie. Uczestniczył m.in. w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich stacjonujących w stolicy Polski.

Po odzyskaniu niepodległości wstąpił do Wojska Polskiego. Podnosił kwalifikacje poprzez uczestnictwo w kursach wojskowych. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej, walczył m.in. pod Dyneburgiem.
Podczas przewrotu majowego Krzyżanowski poparł władze państwowe z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na czele. Po doświadczeniach związanych z 1926 roku rozważał porzucenie służby wojskowej.

Po kilkuletniej przerwie z wojskiem powrócił do armii. Wiosną 1939 roku został mianowany dowódcą dywizjonu w 26. Pułku Artylerii Lekkiej w Skierniewicach.

W czasie kampanii polskiej Krzyżanowski walczył w składzie 26. Dywizji Piechoty Armii "Poznań", która następnie została przydzielona do Armii "Pomorze". Po bitwie pod Bzurą i walkach w okolicach Łowicza Krzyżanowski brał udział w walkach przeciwko Niemcom w Górach Świętokrzyskich.

W październiku 1939 roku przedostał się do Warszawy, gdzie - jako członek Służby Zwycięstwu Polski (SZP) - rozpoczął działalność konspiracyjną. W następnym miesiącu wraz z innymi działaczami podziemia wyruszył w podróż na Wileńszczyznę w celu zorganizowania i podporządkowania miejscowej konspiracji SZP, która następnie została przemianowana na Związek Walki Zbrojnej (ZWZ).

Od 1940 roku Krzyżanowski pełnił w Wilnie funkcję kwatermistrza, a następnie szefa sztabu ZWZ. Wiosną 1941 roku uniknął fali aresztowań NKWD dzięki temu, że "opuścił Wilno i schronił się w Karaciszkach (...) Zapuścił brodę. Wyglądem przypominał białoruskiego chłopa" (K. Tarka, "Jeden z wyklętych. Generał Aleksander Krzyżanowski +Wilk+", Warszawa 2000).

W maju 1941 roku objął stanowisko komendanta Okręgu Wileńskiego ZWZ-AK, które sprawował do lipca 1944 roku. W tym czasie pracował na rzecz rozbudowy siatki konspiracyjnej, rozwijał działalność sabotażowo-dywersyjną. Był jednym z założycieli Biura Informacji i Propagandy w Wilnie. Brał aktywny udział w przygotowaniach do akcji "Burza".

Od 7 do 13 lipca 1944 w ramach operacji "Ostra Brama" (będącej strategiczną częścią akcji "Burza") oddziały Wileńskiego i Nowogródzkiego Okręgu AK dowodzone przez Krzyżanowskiego atakowały bronione przez 17 tys. garnizon niemiecki oraz zamienione w tzw. strefę ufortyfikowaną Wilno. Miasto szturmowały także wojska sowieckie.
Następnego dnia po zdobyciu Wilna - 14 lipca 1944 - "Wilk" został zaproszony na rozmowy z dowództwem 3 Frontu Białoruskiego, które wyraziło chęć współpracy z Armią Krajową. 17 lipca, przy okazji kolejnych rozmów, gen. Krzyżanowski został podstępnie aresztowany. Oddziały AK zostały otoczone i rozbrojone przez NKWD. 

Po aresztowaniu Krzyżanowski był więziony w Wilnie i Moskwie. Następnie przewieziono go do obozów dla internowanych w Diagilewie i w Griazowcu. 11 sierpnia 1947 uciekł z Griazowca i pociągiem dojechał do Wilna. Podczas wizyty w polskim konsulacie ujawnił swoje prawdziwe nazwisko, co zadecydowało o jego ponownym aresztowaniu, a następnie osadzeniu w więzieniu na moskiewskich Butyrkach. Po przesłuchaniu uzyskał zgodę na powrót do Polski.

Po przyjeździe do kraju zamieszkał w Milanówku. Pomimo faktu, iż zaniechał działalności konspiracyjnej, 3 lipca 1948 został aresztowany przez UB, a następnie osadzony w więzieniu przy ul. Rakowieckiej na Mokotowie. Komuniści oskarżyli go współpracę z Niemcami i wydawanie rozkazów likwidowania oddziałów partyzantki sowieckiej na Wileńszczyźnie.

Pomimo tortur w czasie trwania śledztwa Krzyżanowski nie przyznawał się do zarzucanych mu czynów. Formalnego procesu "Wilka" nigdy nie przeprowadzono.

Aleksander Krzyżanowski "Wilk" zmarł w szpitalu więziennym na gruźlicę 29 września 1951. Jego ciało zostało w tajemnicy zakopane między cmentarzem komunalnym a wojskowym na warszawskich Powązkach. W 1957 roku jego szczątki zostały ekshumowane, po czym uroczyście złożono je w kwaterze Armii Krajowej na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Leopold Okulicki - ostatni dowódca Armii Krajowej

Ostatnia aktualizacja: 12.11.2018 06:10
Rodzice chcieli, by został księdzem. Jego życie potoczyło się w zupełnie innym kierunku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Cichociemni - byli elitą Polski Walczącej

Ostatnia aktualizacja: 15.02.2015 06:50
15 lutego 1941 odbył się pierwszy lot Cichociemnych na teren Polski.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Ostra Brama" - Polacy zdobywają Wilno

Ostatnia aktualizacja: 06.07.2019 08:15
7 lipca 1944 oddziały Armii Krajowej pod dowództwem płk Aleksandra Krzyżanowskiego w ramach akcji "Burza" rozpoczęły wraz z Armią Czerwoną akcję zdobywania Wilna. Biało-czerwony sztandar powiewał nad miastem tylko kilka godzin. Sowieci zamienili go na czerwony.
rozwiń zwiń