Jak czaturanga stała się grą w szachy

Ostatnia aktualizacja: 21.02.2021 12:00
Wiele wieków pracowało na popularność szachów. Ich początki sięgają bowiem IV-VI wieku naszej ery. Wtedy jeszcze gra, z której szachy się rozwinęły, nazywała się czaturanga, a grywano w nią w Indiach. Ostatnio za sprawę popularnego serialu "Gambit Królowej" zainteresowanie szachami wzrosło. - Są przepiękne z punktu widzenia historii, kultury, znaczenia i symboliki - mówi dr Wiktor Szymborskim z Instytutu Historii UJ. 
Zdj. ilustracyjne
Zdj. ilustracyjneFoto: Shuterstock/Lidaphotos

Szachy 1200.jpg
Szachy diagonalne. Pomysł naukowca Politechniki Krakowskiej

Swój udział w ewolucji królewskiej gry mieli także Arabowie i Chińczycy. Do Europy szachy dotarły we wczesnym średniowieczu - najpierw do Hiszpanii, Włoch, Francji i Anglii. Do Polski trafiły w XII wieku, a do polskiej literatury - w wieku XVI, za sprawą Jana Kochanowskiego.

- Pierwowzór szachów indyjskich ma inne figury, bo w Europie nie gra się słoniem i wezyrem. Figury też inaczej się przemieszczają na szachownicy - mówi gość audycji. - Nasze szachy europejskie różnią się oczywiście nie tylko kolorem, ale figurami, czy znaczeniem. Pierwsze figury są tylko i wyłącznie męskie.  Gdy szachy trafiają do Europy, trzeba je jakoś oswoić i przemodelować. 


Posłuchaj
09:55 Czwórka/Zaklinacze Czasu - szachy 20.02.2021.mp3 O historii szachów rozmawiamy z dr. Wiktor Szymborskim z Instytutu Historii UJ (Zaklinacze Czasu/Czwórka)

W europejskich szachach również początkowo nie ma pionka królowej, kiedy się pojawia, jej rola jest bardzo ograniczona, jeśli chodzi o przemieszczanie się na szachownicy. Królowa ma niejako towarzyszyć monarsze. - Z mojego punktu widzenia, znaczenie królowej na szachownicy jest fascynujące, bo ona nam pokazuje jak daleką drogę przeszła ewolucja praw kobiet w średniowieczu. Od pewnej marginalizacji, potem stopniowego wzrostu znaczenia kobiet, ich praw i dyskusji odnośnie ich pozycji w społeczeństwie - opowiada ekspert. - Szachy pokazują historię kobiet zapisaną w figurze królowej, której na początku w ogóle jej nie ma, aż po figurę, która jest najpotężniejszą i najistotniejszą na całej szachownicy.

W średniowieczu również trudno przyswoić sobie, że zakończeniem gry jest Szach i Mat. - To, że pokonujemy króla, nie mieściło się w głowach ówczesnych ludzi, bo dla nich to była abstrakcja - tłumaczy gość Czwórki. - Z punktu widzenia etyki rycerskiej toczymy działania wojenne w ten sposób, żeby monarcha nie był zagrożony, a tutaj de facto mamy zabić monarchę, więc to były momenty, które trzeba było zmienić, przepracować i przemodelować.


szachy1200.jpg
Michał Kanarkiewicz: życie jest jak gra w szachy. Naucz się jej zasad

Posłuchaj także:

Jak mówi ekspert, od  X wieku szachy w Europie upowszechniają się wraz z rozwojem kultury rycerskiej i kultury dworskiej, kiedy stają się wspaniałą, łagodną rozrywką intelektualną, do której siadają również później niewiasty. Gra na przestrzeni wieków ewoluowała, bo pierwotnie szachy były grą hazardową, a rzut kośćmi decydował o ruchu pionka.

- Więc o żadnej strategii nie można mówić. Przez te nieszczęsne kości, szachy były potępiane, jako gra hazardowa były zakazane, a kościół je piętnował. Są ciekawe traktaty, opisujące męki piekielne, które cierpią kostarze, czyli ci, którzy posługują się kośćmi - wyjaśnia dr Wiktor Szymborski. - Szachy dopiero z czasem będą zaliczane do kanonu rozrywek rycerskich, poprzez które prowadzimy szeroko pojętą edukację. Bo na bazie szachów uczymy nie tylko ruchu poszczególnych figur, ale wprowadzamy dalsze znaczenie, jeżeli chodzi o moralność i o powinności.

Źr. Netflix/Gambit Królowej/zwiastun

Obecnie najpopularniejsze są szachy drewniane, mogą być jednak wykonane z rozmaitych, często nawet kosztownych materiałów. Pierwsze egzemplarze były nawet traktowane jako lokata kapitału i bardzo bogaty dar. Były wykonane nie tylko ze złota, bursztynu, kości słoniowej, czy rzadkiej i drogocennej kości hipopotamia, ale te najdroższe i dystyngowane były zrobione z kości... jednorożca. - Oczywiście jednorożce nie istnieją. W średniowieczu obchodzono problem z jego występowaniem, polując na narwale. Z racji długości kła, który trochę miał nawiązywać do mitycznego zwierzęcia - opowiada specjalista.

W średniowieczu produkcją szachów na szerszą skalę zajmowali się Wikingowie. Wykonywali je z kości wielorybów. - Są one najciekawsze z punktu widzenia historii kultury i sztuki, bo też świadczą o zasięgu handlu - mówi gość audycji. - Figurki szachowe znajdowane były na terenach obecnej Białorusi, czy Ukrainy. Nie występowała w nich wieża, tylko łódź normańska. Cieszą oko, są wspaniałym zabytkiem i pomnikiem dawnej kultury.


***

Tytuł audycji: Zaklinacze czasu

Prowadzi: Jakub Jamrozek

Gość: dr Wiktor Szymborski (Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego) 

Data emisji: 21.02.2021

Godzina emisji: 14.05

aw/pj

 

Czytaj także

Schronisko dla roślin - jak działa takie miejsce?

Ostatnia aktualizacja: 30.04.2018 11:25
Czasem naszym roślinom brakuje słońca, czasem mają za dużo wody. Gdy zaczynają więdnąć, najczęściej po prostu je wyrzucamy. Ale, jak przekonuje Katarzyna Dziedzic, współzałożycielka Schroniska dla roślin, jest sposób na to, by dać im drugie życie i dobry dom.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Międzynarodowy Dzień Szachów. "Szachy to uniwersytet życia"

Ostatnia aktualizacja: 20.07.2020 16:06
- Zachęcam wszystkich do zainteresowania się tym sportem - mówił w rozmowie z Czwórką arcymistrz szachowy Jan Krzysztof Duda. A jak tłumaczył szachista Michał Kanarkiewicz, to gra, która uczy życia. - Strategicznego myślenia, planowania, przewidywania posunięć przeciwnika, a co najważniejsze: uczy przegrywania - mówił ekspert.
rozwiń zwiń