Historia

Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu przypomni historię polskich kryptologów

Ostatnia aktualizacja: 31.08.2021 05:30
Od 25 września 2021 roku w nowym poznańskim muzeum będzie można zobaczyć m.in. oryginalną niemiecką maszynę szyfrującą. Centrum Szyfrów Enigma im. Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego opowie o udziale polskich matematyków w jednej z najciekawszych operacji szpiegowskich XX wieku.
Maszyna szyfrująca Enigma ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu
Maszyna szyfrująca Enigma ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w PoznaniuFoto: PAP/Jakub Kaczmarczyk

maszyna szyfrująca Enigma.jpg
Konferencja w Pyrach. Jak Polacy przekazali aliantom tajemnicę Enigmy

Muzeum dla każdego

Poznański magistrat przekazał w komunikacie dla mediów, że w znajdującym się u zbiegu ul. Kościuszki i Św. Marcina Centrum Szyfrów Enigma trwają prace wykończeniowe przed oficjalnym rozpoczęciem działalności placówki, które zaplanowano na ostatni weekend września.

W piątek 24 września zainauguruje je wieczorne widowisko multimedialne z użyciem technik 3D i koncert. Ekspozycja Centrum Szyfrów Enigma zostanie otwarta dla publiczności w sobotę 25 września o godz. 10. Na ten dzień zaplanowano także m.in. grę terenową poświęconą kryptografii i nocne zwiedzanie budynku CSE. Z kolei w niedzielę 26 września ma zostać wystawiony spektakl "Czy świat potrwa jeszcze trzy kwadranse?..." dedykowany Henrykowi Zygalskiemu i jego partnerce Bercie Blofield. Występ będzie transmitowany w internecie.

Eksponaty muzealne zaprezentowane podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Eksponaty muzealne zaprezentowane podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

Od września na ekspozycji CSE będzie prezentowana oryginalna niemiecka maszyna szyfrująca o sygnaturze K 574 wypożyczona ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Modele Enigmy tego typu były używane m.in. przez wojsko i służby dyplomatyczne Szwajcarii. Dyrektor Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu Aleksander Ostasz wskazał, że egzemplarz Enigmy trafił do zbiorów placówki w latach 80-tych XX w. "Została kupiona przez naszego pracownika. Jest to egzemplarz czterowirnikowy, cywilny, wyprodukowany w latach 30-tych XX w." – powiedział.

enigma 663.jpg
Henryk Zygalski. Matematyk w służbie wywiadu

Poznański magistrat wskazał, że ekspozycja CSE będzie złożona z trzech części. W pierwszej zwiedzający poznają metody szyfrowania informacji od starożytności do czasów współczesnych. Kolejne części poświęcone zostaną historycznym wydarzeniom związanym ze złamaniem kodu Enigmy oraz ich następstwom, w tym rewolucji informatycznej. Dla najmłodszych gości CSE przygotowano Strefę Szyfrów, czyli specjalne miejsce dla rodzin, które ma inspirować do samodzielnego zdobywania wiedzy. Przestrzeń centrum została przystosowana do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, rodzin z dziećmi oraz osób starszych. W budynku znajduje się także specjalny pokój wyciszenia oraz miejsca odpoczynku.

Dyrektor kołobrzeskiego Muzeum Oręża Polskiego Aleksander Ostasz i zastępca prezydenta Poznania Mariusz Wiśniewski prezentują Enigmę ze zbiorów Muzeum podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Dyrektor kołobrzeskiego Muzeum Oręża Polskiego Aleksander Ostasz i zastępca prezydenta Poznania Mariusz Wiśniewski prezentują Enigmę ze zbiorów Muzeum podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

Jak podkreślono w komunikacie magistratu, CSE ma budować świadomość, że historia złamania kodu Enigmy zaczęła się w Poznaniu, a działaniom centrum przyświeca hasło "Prawdziwa historia. Wyzwanie dla umysłu". Zastępca prezydenta Poznania Mariusz Wiśniewski podkreślił, że do tej pory brakowało miejsca opowiadającego o roli Polaków w złamaniu kodu Enigmy. "Co istotne, Centrum nie będzie tylko placówką upamiętniającą pogromców Enigmy. Przybliży ono również historię kryptografii od starożytności po współczesność. Nowa atrakcja turystyczna Poznania opowie także o związku prac prowadzonych przez naszych kryptologów z trwającą rewolucją cyfrową" – zaznaczył.

rejewski wiki 1200.jpg
Kryptolog. Jak Marian Rejewski złamał kod Enigmy

Na projekt i budowę Centrum Szyfrów Enigma Poznań wraz z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza, partnerem inwestycji, przeznaczył około 30 mln zł. Projekt jest realizowany przy wsparciu z funduszy Unii Europejskiej. Operatorem CSE jest miejska instytucja kultury Poznańskie Centrum Dziedzictwa.

Eksponat muzealny zaprezentowany podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Eksponat muzealny zaprezentowany podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

Polacy przeciwko Enigmie

To właśnie Polacy jako pierwsi, dziesięć lat przed Brytyjczykami, wpadli na pomysł wykorzystania matematyków w pracy nad złamaniem szyfrów. W 1929 roku Biuro Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego zaprosiło na kurs kryptologiczny wyróżniających się studentów Uniwersytetu Poznańskiego. Wśród nich znajdowało się trzech matematyków, którzy wzięli udział w późniejszej pracy nad rozszyfrowaniem Enigmy. Byli to wspomniani wyżej Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski.

Ekspozycja zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Ekspozycja zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

– Podczas I wojny światowej używano ksiąg szyfrów, w których dany kod odpowiadał danemu wyrażeniu. To było coś, w czym lingwiści byliby dobrzy. Jednak Enigma to zupełnie coś innego. Każda litera jest zastąpiona przez coś zupełnie przypadkowego. To był zupełny bełkot, w którym nie było żadnego wzoru. Zaangażowanie lingwistów nic by tutaj nie dało. Ta losowość doprowadziła do tego, że sztabowcy zrozumieli, że potrzebują matematyków – mówił w rozmowie z portalem PolskieRadio24.pl Dermot Turing, bratanek kryptologa Alana Turinga oraz autor książki poświęconej pracy wywiadu nad rozszyfrowaniem maszyny – "X, Y, Z. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy". Jej polskie wydanie ukazało się w 2018 roku.


enigma ocean 1200 .jpg
Enigma wyciągnięta z oceanu. Dlaczego alianci potrzebowali urządzenia Kriegsmarine?

Polscy kryptolodzy pracowali początkowo w Poznaniu, ale w 1932 roku zostali przeniesieni do warszawskiego Biura Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego. To tam, w grudniu 1932 roku, Marian Rejewski po raz pierwszy złamał kod Enigmy. Następnie siedzibę Referatu Niemieckiego Biura Szyfrów przeniesiono do podwarszawskiej miejscowości Pyry. Stworzono tam kompleks, w którym można było prowadzić prace w jak najlepszych warunkach oraz w ukryciu przed zakusami niemieckiego wywiadu.

Maszyna szyfrująca Enigma ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Maszyna szyfrująca Enigma ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu zaprezentowana podczas konferencji prasowej w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

Złamanie szyfru Enigmy wymagało działania wielu osób i współpracy z wywiadem francuskim. – Wywiad francuski zdobył od niemieckiego agenta kilka dokumentów, które dawały odpowiedź na jedną niewiadomą. Ponadto dostarczył on także instrukcję posługiwania się Enigmą, z czterema rysunkami. Wreszcie zakupiono jedną z Enigm handlowych na wolnym rynku. Została ona przez wojsko bardzo skomplikowana, jednak pozostały duże podobieństwa. Te wszystkie elementy pozwoliły na skopiowanie maszyny i wyprodukowanie jej w Warszawie. Metody odtwarzania kluczy, na podstawie których nastawiano i szyfrowano Enigmę, wymagały skomplikowanych wzorów permutacyjnych, z którymi dali sobie radę nasi kryptolodzy. Faktem jest, że pod koniec 1932 roku potrafili odczytać pierwszy tajny telegram niemieckiej armii – opowiadał płk. Tadeusz Lisicki, wojskowy i historyk zajmujący się sprawą złamania szyfru Enigmy, w audycji Redakcji Polskiej BBC z 1977 roku.


Posłuchaj
25:19 historia rozpracowania niemieckiej maszyny szyfrowej enigma___22226a_tr_2-2_997869283a67e70[00].mp3 Audycja Redakcji Polskiej BBC o historii rozpracowania Enigmy (BBC, 25.12.1977)

 


jerzy-różycki-663.jpg
Jerzy Różycki - kryptolog, który pomógł złamać kod Enigmy

Kopia Enigmy powstała w warszawskiej Wytwórni Radiotechnicznej AVA. Aby efektywnie z niej korzystać, kryptolodzy z Pyr musieli nieustannie łamać niemieckie klucze szyfrujące, które były ciągle zmieniane.

Ich rolę w tym procesie ocenił Dermot Turing. W wywiadzie udzielonym portalowi PolskieRadio24.pl stwierdził: – Dzięki temu, że Polacy przekazali swoją wiedzę Brytyjczykom, zanim jeszcze wybuchła wojna, byli oni w chwili rozpoczęcia konfliktu o krok bliżej zwycięstwa. Nie musieli zaczynać od samego początku, gdzie znajdowali się w pierwszej połowie 1939 roku, kto wie, ile zajęłoby im złamanie kodu i jakie miałoby to konsekwencje dla dalszych losów II wojny światowej. To, co zrobili Polacy, było niesamowite, a jeszcze bardziej niesamowite jest to, że zdecydowali się podzielić swoją wiedzą z Brytyjczykami.

Budynek Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk Budynek Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Fot. PAP/Jakub Kaczmarczyk

PAP/sa/bm/mc

Czytaj także

Złamali szyfr "Enigmy", ocalili 30 milionów ludzi

Ostatnia aktualizacja: 31.12.2021 06:00
- Gdyby Polacy nie złamali szyfru "Enigmy", aliantom może by i się to z czasem udało, ale zanim by to nastąpiło ponosiliby prawdopodobnie katastrofalne straty – mówi Łukasz Kubacki z Muzeum Historii Polski.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Twierdzenie Polaka wygrało wojnę"

Ostatnia aktualizacja: 02.06.2016 19:00
- Nie bomba jądrowa, nie penicylina, lecz właśnie abstrakcyjne twierdzenie matematyczne Mariana Rejewskiego zdecydowało o wyniku II wojny światowej - mówił Marek Grajek, autor książki "Enigma. Bliżej prawdy".
rozwiń zwiń

Czytaj także

Henryk Zygalski złamał szyfr niemieckiej Enigmy. Teraz otrzymał tablicę pamiątkową

Ostatnia aktualizacja: 02.09.2018 08:10
"Złamał szyfr niemieckiej Enigmy", taki dwujęzyczny napis znajduje się na odsłoniętej właśnie w Chichester tablicy pamiątkowej poświęconej Henrykowi Zygalskiemu, słynnemu polskiemu kryptologowi. Człowiek, który wraz z Marianem Rejewskim i Jerzym Różyckim, przyczynił się do skrócenia II Wojny Światowej, mieszkał po wojnie właśnie w miasteczku na południu Anglii.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Dermot Turing: rola polskich kryptologów w pokonaniu Enigmy była decydująca

Ostatnia aktualizacja: 08.03.2019 17:00
- Pokonanie niemieckiej maszyny szyfrującej było skutkiem współpracy Polaków, Brytyjczyków i Francuzów. Polacy złamali kod, Brytyjczycy ulepszyli system, a Francuzi doprowadzili do ich spotkania - wyjaśnia pisarz Dermot Turing, bratanek Alana Turinga, któremu przypisywany jest sukces pokonania Enigmy.  
rozwiń zwiń

Czytaj także

Autor książki o Enigmie chwali w Nowym Jorku wkład Polaków w złamanie kodu maszyny

Ostatnia aktualizacja: 18.02.2020 17:07
Brytyjski pisarz i prawnik Dermot Turing przedstawił w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku historię złamania kodu maszyny szyfrującej Enigma. Wskazał na doniosłą rolę Polaków w pokonaniu urządzenia zwanego przez Niemców cudem techniki.
rozwiń zwiń