Gdy w 2024 roku "Festiwal" Jacka Świdzińskiego został nagrodzony Paszportem "Polityki" w kategorii: Książka, o komiksach przez chwilę zrobiło się głośniej. Mimo szerokiej oferty gatunkowej, wykraczającej daleko poza powszechnie kojarzone opowieści spod znaku superbohaterskiej peleryny – czytanie literatury komiksowej to wciąż rozrywka niszowa. Tymczasem także wielbiciel muzyki poważnej, jazzowej, bluesa czy folku z różnych rejonów świata odnajdzie w niej coś dla siebie.
Muzyka w komiksie, komiks w muzyce
Muzyka odgrywa w komiksie różne role: stanowi główny temat historii, jest integralnym elementem kreowanego świata, buduje nastrój opowieści. Czasem – gdy rysownik dołączy do swojego dzieła listę utworów, które towarzyszyły mu podczas pracy – staje się pomostem pomiędzy realnością i fikcją. Pozwala czytelnikowi jeszcze mocniej się zaangażować, a przy okazji "zajrzeć" do autorskiej głowy.
Przykłady? Do komiksu wydanego przy okazji wystawy "Życie codzienne w Polsce w latach 1999-2001" w galerii Raster Wilhelm Sasnal dołączył kasetę magnetofonową z nagranym dźwiękiem (dzisiaj ten zestaw osiąga na rynku antykwarycznym wysokie ceny). Współcześni twórcy robią z kolei użytek z technologicznych zdobyczy naszego wieku. Wspomnijmy unikalny w skali kraju projekt "Futuro Darko" rysownika Krzysztofa Nowaka i kompozytora Romana Odoja. Na końcu postapokaliptycznej przygodówki na czytelników czeka kod QR, który zabiera nas w podróż z pełni realnym albumem fikcyjnej kapeli Sticks&Stones, dostępnym w serwisach streamingowych i na nośniku CD.
Chopin, Mozart i inni klasycy
W komiksowym kosmosie znajdziemy wiele przykładów biografii osób ze świata muzyki klasycznej. Dwójkowych słuchaczy i słuchaczki może zainteresować opowieść o wybitnej śpiewaczce operowej "Maria Callas to ja" autorstwa Vanny Vinci, potężna antologia "The Final Symphony: A Beethoven Anthology", przygotowana z okazji 250. rocznicy urodzin Ludwiga van Beethovena, czy rysunkowy portret Richarda Wagnera pod tytułem "Wagner" spod ręki Flavii Scuderi i Andreasa Völlingera.
Mamy też na tym polu swoje polskie osiągnięcia. W 2011 roku na rynku pojawiła się intrygująca antologia "Chopin/New Romantic". Grupa uznanych rysowników, na czele z Jakubem Rebelką, Grzegorzem Januszem, Jackiem Frąsiem, Patrykiem Mogilnickim i Moniką Powalisz, przygotowała dziewięć nowel o bardzo różnorodnej treści i estetyce. Utwory, które dyskutują z chopinowskim mitem i prezentują niekiedy dość swobodną interpretację biografii kompozytora, wywołały wówczas protest opinii publicznej. Na szczęście w tym roku komiks wznowiło wydawnictwo Kultura Gniewu i można wyrobić sobie o nim własną opinię.
Kontrowersji nie budzą na pewno dwa tytuły, które rekomendujemy młodszym (ale nie tylko!) czytelnikom i czytelniczkom. "Młody Mozart" Williama Augela to pogodna historia o wczesnym okresie życia Wolfganga Amadeusza. "Muzyka klasyczna. Historia ilustrowana" Richarda Bratby’ego z ilustracjami Nika Nevesa pomoże z kolei uchylić drzwi do "dorosłego" muzycznego świata.
Cały ten jazz
Komiks, zwłaszcza ten amerykański, bardzo lubi się z jazzem. Swoich biografii doczekały się i wielkie, i nieco zapomniane postaci gatunku: John Coltrane ("Coltrane" Paolo Parisiego), Thelonious Monk ("Monk!" Youssefa Daoudiego), Leon "Bix" Beiderbecke ("Bix" Scotta Chantlera), Charlie Parker ("Chasin’ The Bird: Charlie Parker In California" duetu Dave Chisholm & Peter Markowski) czy Miles Davies ("Miles Davis and the Search for the Sound" Dave’a Chisholma oraz "Total Jazz" francuskiego rysownika Blutcha). Ciekawą propozycję stanowi też przekrojowa antologia zatytułowana "Deep Cuts", która prowadzi nas od zadymionych klubów Nowego Orleanu przez kolejne barwne dekady gatunku.
Po duszną, ciemną, artystyczną atmosferę jazzowych lokali sięgają też chętnie autorzy komiksowej fikcji. Bohaterem rozedrganego "Błękitu w zieleni" hinduskich autorów Ananda RK i Rama V jest saksofonista, który mierzy się z tajemnicą zmarłej matki i własnymi demonami. Jazz Maynard, tytułowy bohater kryminalnej serii duetu Roger-Raule ("Trylogia barcelońska") gra z kolei na trąbce. Jazz pojawia się w tle mrocznego cyklu detektywistycznego "Alack Sinner" Carlosa Sampayo z rysunkami Jose Muñoza i nowojorskiej epopei "Nowy Jork: Życie w wielkim mieście" komiksowego mistrza Willa Eisnera. Hołd polskiej scenie jazzowej składa natomiast Henryk Glaza w albumie "Tylko spokojnie".
Kurtyna w górę
Filmowe adaptacje opowieści graficznych niemal bez przerwy zasilają kanon popkultury. Mniej mówi się zaś o tym, że niekiedy to teatr, zwłaszcza ten muzyczny, czerpie inspirację z komiksu. Kilkukrotnie inscenizowano kultowego "Tytusa, Romka i A’Tomka" Papcia Chmiela, "Kajko i Kokosza" Janusza Christy oraz zanurzoną w folklorze i słowiańskiej mitologii „Łaumę" Karola Kalinowskiego. Warszawski Teatr Syrena przygotował spektakl pod tytułem "Kapitan Żbik i żółty saturator". Wojciech Kościelniak przeniósł z kolei na teatralne deski przejmujący niemy komiks "Przybysz" Australijczyka Shauna Tana. Na podstawie kultowej serii Grzegorza Rosińskiego w tym roku przygotowano także widowisko muzyczne "Thorgal. Pieśń Przeznaczenia".
Teatry coraz śmielej sięgają też po komiks jako narzędzie promocji. W 2025 roku Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego przygotował graficzną adaptację "Antygony", a warszawski Teatr Lalka świętował jubileusz, wydając komiks "Misja Samarkanda". Za oba projekty odpowiadał rysownik Daniel Chmielewski (przy drugim z tych tytułów wspólnie z Sandrą Szwarc).
Na koniec warto wspomnieć, że w kwestii wykorzystania medium w awangardzie kroczy Teatr Wielki – Opera Narodowa, który zaprosił artystów komiksu do współpracy przy tworzeniu wydawnictw towarzyszących spektaklom. W programach do oper: "Goplana" Władysława Żeleńskiego, "Così fan tutte" W.A. Mozarta i "Czarnej maska" Krzysztofa Pendereckiego znajdziemy rysunki Mateusza Kołka, Jacka Świdzińskiego i Mikołaja Kiziniewicza.
***
Kamila Snopek
