„Każdy kwiat woła: zanieś mnie do kościoła”. Etnobotanicznie o święcie Matki Boskiej zielnej

W polskiej i europejskiej tradycji ludowej Matka Boska, której wielkie święto obchodzi się 15 sierpnia, czczona jest jako patronka ziemi w najbujniejszym rozkwicie, opiekunka ziół, kwiatów, owoców i zbóż.

Uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny

Foto: Andrzej Sidor / Forum

Dlatego właśnie nazywana bywa Zielną (w Polsce), Korzenną (w Czechach), Kwietną (w Niemczech – w Bawarii i Nadrenii), Żytnią (w Estonii). We wszystkich tych krajach w dniu sierpniowego maryjnego święta składa się Matce Boskiej w ofierze płody ziemi: zioła, kwiaty, zboża, warzywa i owoce.

Poświęcone rośliny miały różnorodne zastosowanie. Bukiety i wianki trzymano przez cały rok, wierzono, że chronią od nieszczęścia, choroby czy pioruna. Wianki czasem wieszano na drzwiach, a bukiety z Zielnej wkładano za święte obrazy. Wyciągnięte z nich zioła lecznicze były szczególnie skuteczne w leczeniu ludzi i zwierząt. Czasem podkładano je też umarłym pod głowę. W okolicach Jasła i Gorlic na przykład poświęcone ziele wkładano na jeden dzień do kapusty, aby nie miała robaków. Wiankami okadzano bydło wypuszczane pierwszy raz na wypas albo podejrzane o zauroczenie. Palono je też, gdy grzmiało. Dokładne ich zastosowanie zależało od regionu.

• Niektórzy badacze wiążą to święto z tradycjami przedchrześcijańskimi. Matka Boska jest przedłużeniem linii Pramatki, opiekunki ludzi. Rozmowa z etnolożką Klaudią Pazdan
• „W sierpniu każdy kwiat woła – zanieś mnie do kościoła”. Świętowanie Zielnej na Śląsku i Pomorzu

Jak pisze na swoim blogu etnobotanik, profesor Łukasz Łuczaj: „Badając tradycje używania ziół w Polsce, zauważyłem silny zanik wielu zwyczajów oraz wiedzy o nazwach i zastosowaniu większości roślin. Informatorzy zwykle wykręcają się tym, że nic nie pamiętają. Tymczasem, kiedy zaczynała się rozmowa o bukietach „na Zielną” moi rozmówcy (zwykle starsze panie) ożywali. Nagle przypominali sobie wszystko i z zapamiętaniem wymieniali nazwy ziół wtedy święconych. Inni nazw nie pamiętają, ale świetnie wiedzą jakie rośliny wchodzą w skład bukietów. Zaczepieni pod kościołem mówią: „to białe babcia zbierała na górce, a to fioletowe zbieramy nad rzeką, a to na żółte na torze kolejowym”.

O sobotnim święcie Matki Boskiej Zielnej – kiedyś i dziś – a także o tym, co obecnie ludziom pozostało z myślenia etnobotanicznego o świecie, porozmawiamy z Gościem Poranka Dwójki – profesorem Łukaszem Łuczajem – polskim botanikiem, etnobotanikiem, profesorem nauk biologicznych, wykładowcą akademickim, profesorem Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Rozmowa z Gościem Poranka około 9.30.

Wcześniej, o swojej najnowszej płycie, „Studnia dźwięków" której premiera odbyła się 14 sierpnia, opowie tegoroczna laureatka Grand Prix i Nagrody Publiczności „Burza Braw" Festiwalu Folkowego Polskiego Radia „Nowa Tradycja" Karolina Matuszkiewicz.

 Ponadto stałe punkty audycji: Herbarium ludowe (9.10), Kalendarium (7.15), Historia Polskiego Folku (7.50), a także Nabożeństwo (8.00-9.00).

***

Tytuł audycji: folkowy Poranek Dwójki 

Prowadzi: Małgorzata Nieciecka-Mac

Data emisji: 15.08.2026

Godzina emisji: 7.00