Historia

Stefan Themerson: "jestem czasownikiem"

Ostatnia aktualizacja: 06.09.2021 05:40
6 września 1988, zmarł w Londynie polski artysta awangardowy, Stefan Themerson. Zajmował się różnymi dyscyplinami artystycznymi, zawsze jednak łamał stereotypy i konwencje.
Rzeczy osobiste Stefana Themersona przechowywane w Bibliotece Narodowej. 2015 rok.
Rzeczy osobiste Stefana Themersona przechowywane w Bibliotece Narodowej. 2015 rok.Foto: PAP/Marcin Obara

Stefan Themerson urodził się i wychował w Płocku jako syn lekarza i społecznika, Mieczysława Themersona. Studiował fizykę i architekturę w Warszawie, ale studiów nie ukończył. W 1932 roku wziął ślub z Franciszką Weinles, absolwentką malarstwa i muzyki, z którą przez resztę życia tworzył zgrany duet artystyczny.

Przed wojną para wyjechała do Francji a na początku lat 40. do Anglii i na stałe zamieszkała w Londynie. Tam Themersonowie wspólnie zajmowali się pracą artystyczną: tworzyli filmy, książki, poezje, ilustracje, fotografie, spektakle, czy scenografie. Od 1948 roku prowadzili też wydawnictwo Gaberbocchus Press, które zajmowało się publikacją świetnie zaprojektowanych, pięknych książek, zwanych bestlookerami - analogicznie do bestsellerów.

Filmowa para

Zabawy z fotografią Stefan Themerson rozpoczął już jako siedemnastolatek, w 1927 roku. Rozwijał je następnie z żoną w formie filmów awangardowych, tworzonych przy pomocy nowatorskich technik. Przed wojną Themersonowie nakręcili w Polsce pięć filmów krótkometrażowych, z których do dziś zachował się tylko jeden: "Przygoda człowieka poczciwego" opowiadający o mężczyźnie, który chodził tyłem, czym wywoływał liczne protesty. Muzykę do filmu skomponował Stefan Kisielewski. Motyw z tego krótkiego obrazu stał się inspiracją dla Romana Polańskiego, który w zrealizowanej w latach 50. etiudzie studenckiej "Dwaj ludzie z szafą" wykorzystał pomysł niesienia przez miasto szafy z lustrem.

Pozostałe cztery produkcje Themersonów były eksperymentalnymi animacjami, które okazały się przełomowe dla polskiego filmu awangardowego. Z kolei w Anglii małżeństwo zrealizowało dwa filmy na zlecenie polskiego rządu emigracyjnego. Były to: "Calling Mr Smith" - antynazistowska opowieść o niszczeniu polskiej kultury przez najeźdźców niemieckich, oraz "Oko i ucho" - niezwykła, impresjonistyczna próbę zobrazowania muzyki Karola Szymanowskiego.

Awangardowe bajki

Stefan Themerson jest autorem 12 popularnych książek dla dzieci (na przykład popularne swego czasu "Przygody Pędrka Wyrzutka") i dziewięć książek filozoficznych. Pisał także utwory prozatorskie i skomponował operę. To jednak nie koniec artystycznych dziedzin, którym się poświęcał.

- Stefan Themerson wielu osobom jest znany jako świetny pisarz dla dzieci, jako jeden z pierwszych twórców nowoczesnej sztuki filmowej, jako filozof i eseista, natomiast jest zupełnie nieznany jako poeta – mówił Michał Sprusiński w audycji Elżbiety Hartwig w Polskim Radiu.

Posłuchaj
16:46 Themerson.mp3 "Portret pisarza - Stefan Themerson". Audycja Elżbiety Hartwig. (PR, 22.12.1991)

 

Stefan Themerson wydał także cztery tomy poetyckie. - Chciałem słowa wydezynfekować, wyszorować do samej kości ich słownikowej definicji. Tak wymyśliłem poezję semantyczną i poezja semantyczna stała się tematem powieści "Bayamus" – mówił Stefan Themerson w audycji Polskiego Radia.

Poza powieścią "Bayamus" najważniejsze książki Themersona to: "Wykład profesora Mma" (1951), "Kardynał Polatuo" (1961), "Tom Harris" (1967), "Generał Piesc i inne opowiadania" (1961), "Euklides był osłem" (1986) czy "Wyspa Hobsona" (1988).

Społeczność termitów

Są to pozycje pełne ironii i filozoficznych paradoksów. Na przykład w książce "Wykład profesora Mma" Themerson opowiada o społeczności Termitów. Wybitny pisarz i logik Bertrand Russell pisał o książce następująco:

- Polecam tę książkę ponieważ jest jędrna, pełna wyrazu, polotu i zjadliwego humoru. Nie mogę obiecać czytelnikowi, że będzie zrywał boki ze śmiechu ale mogę mu przyrzec cierpką przyjemność płynącą z analizy nonsensu. "Wykład profesora Mma" należy do szacownego gatunku, którego najsłynniejszym reprezentantem są "Podróże Guliwera"= – opinia Russell’a została zacytowana w audycji Polskiego Radia.

Jestem czasownikiem

Przedwcześnie zmarły poeta i krytyk literacki Michał Sprusiński w ten sposób próbował scharakteryzować wymykającą się definicjom twórczość Themersona:

- Themerson jest filozofem, logikiem, którego wyróżnia zupełnie niezwykła precyzja myślenia, ale który przy tym nie zatracił kilku podstawowych rzeczy. I jako logik, którego cenił bardzo Bertrand Russell i jako filozof i jako nowelista, pamiętał o tym aby słowo było bardzo precyzyjne, aby unikać jakichkolwiek szumów, żeby to wszystko była perfekcyjna ale pełna jednak szaleństwa wyobraźniowego budowla – mówił Sprusiński w archiwalnym nagraniu użytym w audycji Polskiego Radia.

Sam artysta poproszony o wypowiedź na swój temat określił się następująco:

- Jestem bardziej czasownikiem niż rzeczownikiem. Przez miliardy lat mnie nie było, potem zacząłem się dziać, teraz się dzieję i wkrótce przestanę się dziać. To są cechy czasownika, a nie rzeczownika – mówił Stefan Themerson w audycji Polskiego Radia.

az

Czytaj także

Stefan Themerson. Pisarz, filmowiec, awangardzista

Ostatnia aktualizacja: 29.09.2017 14:00
"Nie wiem, jak siebie nazwać. Gramatycznie nie jestem rzeczownikiem, jestem czasownikiem. Przez miliardy lat nie byłem, potem zacząłem się dziać, teraz się dzieję i wkrótce przestanę się dziać" – pisał o sobie Stefan Themerson.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Linie życia" w CSW Łaźnia

Ostatnia aktualizacja: 12.07.2019 02:00
W gdańskim Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia na Dolnym Mieście 12 lipca zostanie otwarta wystawa prac Franciszki Themerson pod tytułem "Linie życia". 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Władysław Starewicz – (re)animator martwych owadów

Ostatnia aktualizacja: 26.02.2021 05:55
56 lat temu, 26 lutego 1965 roku w wieku 82 lat zmarł we Francji Władysław Starewicz, jeden z pionierów światowej animacji. Jest uważany za największego twórcę lalkowego w historii kina. Bez wątpienia jest też ojcem duchowym polskiego filmu animowanego.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Marek Serafiński. Animator zdjęć

Ostatnia aktualizacja: 12.07.2021 05:30
12 lipca 1954 roku urodził się w Warszawie twórca oryginalnych filmów animowanych Marek Serafiński. Kontynuując osiągnięcia Polskiej Szkoły Animacji przy pomocy łączenia technik tradycyjnych z nowoczesnymi, przez lata był wnikliwym komentatorem przemian polskiej rzeczywistości przede wszystkim społecznej i politycznej.
rozwiń zwiń