Historia

Polskie konserwatorki zbadały w Manili 480-letnie dzieło Kopernika

Ostatnia aktualizacja: 27.10.2023 05:40
Jedno z nielicznych pierwszych wydań "O obrotach sfer niebieskich" Mikołaja Kopernika znajduje się w stolicy Filipin - Manili. W tym roku zbadały je konserwatorki dzieł sztuki z Torunia i ustaliły, że dzieło jest w złym stanie i wymaga działań ratunkowych.
Jan Matejko, Astronom Mikołaj Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem, 1873, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius
Jan Matejko, Astronom Mikołaj Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem, 1873, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium MaiusFoto: Domena publiczna/CC0

Cenne dzieło polskiego astronoma

Do dzisiaj na świecie zachowało się około 200 spośród 500 wydrukowanych w 1543 roku egzemplarzy pierwszego wydania "De Revolutionibus Orbium Coelestium". Jeden przechowywany jest w bibliotece Uniwersytetu św. Tomasza w Manili na Filipinach. Dla Filipińczyków "O obrotach sfer niebieskich" jest jednym z ważniejszych dzieł w zbiorach państwowych, wciągniętym na narodową listę cennych obiektów.

"To nasi ambasadorowie dostrzegli to cenne dzieło polskiego astronoma w zbiorach starych druków biblioteki Uniwersytetu św. Tomasza w Manili. Pracownicy biblioteki zwrócili się o pomoc do polskich konserwatorów dzieł sztuki w ustaleniu koniecznych działań, którym książka powinna być poddana" - mówiła PAP mgr Karolina Komsta-Sławińska z Katedry Konserwacji-Restauracji Papieru i Skóry z Katedry Konserwacji-Restauracji Papieru i Skóry Uniwersytetu Mikołaja Kopernik w Toruniu.

Jeden z zachowanych egzemplarzy dzieła "O obrotach ciał niebieskich. Mikołaja Kopernika. Źr. Wikipedia/domena publiczna Jeden z zachowanych egzemplarzy dzieła "O obrotach ciał niebieskich. Mikołaja Kopernika. Źr. Wikipedia/domena publiczna

Do naszych czasów przetrwało tylko ponad 200 egzemplarzy pierwszego wydania dzieła Kopernika. "Często jednym z najistotniejszych elementów, które czynią każdy z tych egzemplarzy wyjątkowym, niepowtarzalnym jest właśnie oprawa. Nawet jeśli nie jest doskonała, pierwotna, ani szczególnie bogato zdobiona, to może być ona swoistym dokumentem losów tego zabytku" - podkreślają ekspertki.

Ich zdaniem obecna pergaminowa oprawa mogła powstać już na Filipinach w tamtejszym warsztacie introligatorskim.

Najbardziej zniszczone są karty księgi. "Papierowe podłoże praktycznie utraciło swoje właściwości wytrzymałościowe i przy każdej manipulacji pojawiają się kolejne spękania, przedarcia, a w końcu ubytki łącznie z warstwą druku" - powiedziała dr Jolanta Czuczko.

Na zniszczenie egzemplarza dzieła Kopernika złożyło się kilka czynników, m.in. trudne losy wojenne Manili, która była bardzo zniszczonym miastem podczas II wojny światowej, a także tropikalne warunki klimatyczne, w których księga przebywa ponad 400 lat. Wpływ miało także duże zagrożenie biologiczne spowodowane żerowaniem insektów. W książce występują liczne ubytki, które spowodowały prawdopodobnie termity.

Tajemniczy zielony proszek 

Badania konserwatorskie pierwszego wydania dzieła Kopernika zakończyły się raportem przygotowanym przez toruńskie konserwatorki dla pracowników Biblioteki Miguel de Benavides. 

W raporcie badaczki uwzględniły opis elementów dzieła, jego cech charakterystycznych, unikatowych, które wymagają przeprowadzenia dalszych analiz. Starają się też przekonać do kontynuacji współpracy m.in. chemików, mikrobiologów oraz konserwatorów z Uniwersytetu Świętego Tomasza w Manili w celu dalszego badania kodeksu.

"Nadal pozostaje kilka kwestii do wyjaśnienia, np. czy zakażenie mikrobiologiczne jest aktywne? Czy obecna oprawa jest wynikiem przeoprawienia, a jeśli tak to gdzie, kiedy ono nastąpiło i w jakim zakresie?" - wskazują badaczki.

Zastanawiają się również, co kryje się za "tajemniczym zielonkawym" proszkiem znalezionym pomiędzy kartami. Prawdopodobnie został on wprowadzony w przeszłości w celu dezynsekcji. Przeprowadzone już w Polsce analizy wykazują, iż są to związki arsenu i miedzi, a więc mogą być to substancje szkodliwe dla człowieka.

Jeden z zachowanych egzemplarzy dzieła "O obrotach ciał niebieskich" Mikołaja Kopernika znajduje się na Uniwersytecie w Liège w Belgii. Źr. Wikipedia/domena publiczna Jeden z zachowanych egzemplarzy dzieła "O obrotach ciał niebieskich" Mikołaja Kopernika znajduje się na Uniwersytecie w Liège w Belgii. Źr. Wikipedia/domena publiczna

Współpraca z Uniwersytetem Filipińskim

Projekt badań dzieła Kopernika zainaugurowali pracownicy Polskiej Ambasady w Manili: Jarosław Szczepankiewicz i Anna Krzak-Danel. Stan książki badały konserwatorki z toruńskiego Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (UMK) dr Jolanta Czuczko i mgr Karolina Komsta-Sławińska z Katedry Konserwacji-Restauracji Papieru i Skóry WSzP UMK.

Badanie dzieła Kopernika to początek współpracy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika z uczelniami z Manili. Na Filipinach nie funkcjonuje żadna wyższa uczelnia kształcąca w zakresie konserwacji-restauracji zabytków, a konserwacje przebiegają tak jak w Polsce 20-30 lat temu - przy bardzo dużej ingerencji w dzieło. Zrodził się pomysł, by w Manili otworzyć kierunek konserwatorski. W czasie wizyty został podpisany list intencyjny o współpracy z największą w kraju, publiczną uczelnią wyższą Uniwersytetem Filipińskim z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu.

PAP/Anna Mikołajczyk-Kłebek/im

Czytaj także

Mikołaj Kopernik. Człowiek, który wstrzymał Słońce

Ostatnia aktualizacja: 19.02.2024 06:00
- Jest najbardziej znanym Polakiem na świecie - mówił prof. Paweł Wieczorkiewicz na antenie Polskiego Radia. 551 lat temu urodził się Mikołaj Kopernik, astronom, twórca teorii heliocentrycznej, kanonik, prawnik, matematyk, lekarz, ekonomista.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Galileusz jest niewinny! Rehabilitacja astronoma

Ostatnia aktualizacja: 31.10.2023 05:45
31 października 1992 roku Watykan przedstawił oficjalne stanowisko w tzw. sprawie Galileusza, astronoma skazanego przez trybunał inkwizycyjny w 1633 roku. Jan Paweł II uznał, że Kościół popełnił błąd, potępiając włoskiego uczonego.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Jerzy Joachim Retyk. To dzięki niemu świat poznał Kopernika

Ostatnia aktualizacja: 16.02.2024 05:50
Niemiecki uczony przez trzy lata namawiał polskiego astronoma do opublikowania przełomowego dzieła o ładzie heliocentrycznym. Wynikiem namów było sporządzenie przez Retyka streszczenia dzieła toruńskiego uczonego, które stało się popularniejsze od oryginału "O obrotach sfer niebieskich". Dziś mija 510. rocznica urodzin Georga Joachima Retyka.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Kto się boi "obrotów sfer niebieskich"? Zakazany traktat Kopernika

Ostatnia aktualizacja: 05.03.2023 05:50
5 marca 1616 roku dzieło Mikołaja Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium" znalazło się w ndeksie ksiąg zakazanych. Stało się to 73 lata po śmierci autora, a wszystko przez spór Galileusza z Kościołem katolickim.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Fałszywy rękopis Galileusza pozwolił powiązać astronoma z kontrowersyjną książką

Ostatnia aktualizacja: 19.10.2022 05:40
W sierpniu tego roku naukowcy odkryli, że pierwodruk, którego autorem miał być Galileo Galilei, to falsyfikat. Niespodziewanie właśnie to odkrycie pozwoliło przypisać włoskiemu geniuszowi autorstwo innego dzieła. 
rozwiń zwiń
Czytaj także

Ciemna materia kontra superziemia. Astronomiczne rewolucje Bohdana Paczyńskiego

Ostatnia aktualizacja: 08.02.2024 05:56
Astronomem był właściwie od dziecka. Nigdy nie zastanawiał się nad praktycznym zastosowaniem swoich odkryć. Chciał po prostu wiedzieć coraz więcej. – Wiele osób interesuje się różnymi rzeczami tylko dlatego, że są dziwne i ciekawe, że coś niezwykłego się z nimi dzieje – mówił Bohdan Paczyński w Polskim Radiu w 2005 roku.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Księżyc, który zamienił planetę w karzełka. Charon, Pluton i kosmiczne przypadki

Ostatnia aktualizacja: 22.06.2023 05:45
Na kilku teleskopowych zdjęciach Plutona z lat 1965-1978, oznaczonych w archiwum jako fotografie "z defektem", widać dziwne wybrzuszenie na powierzchni planety. Dzięki niemu właśnie odkryto księżyc, którego nikt nie szukał, a który wprowadził spore zamieszanie we współczesnej astronomii.
rozwiń zwiń