Centralnym punktem tegorocznego Święta Wojska Polskiego jest defilada na warszawskiej Wisłostradzie. Zaprezentują się tam żołnierze wszystkich rodzajów Sił Zbrojnych RP, około 300 pojazdów oraz ponad 60 statków powietrznych. Na Bałtyku odbywa się natomiast parada morska z udziałem polskich i sojuszniczych okrętów.
Dzisiejsze święto ma jednak swoje źródło w wydarzeniach sprzed 106 lat. W sierpniu 1920 roku odrodzona Rzeczpospolita stanęła przed jednym z najpoważniejszych zagrożeń w swojej krótkiej wówczas historii.
Armia Czerwona na przedpolach Warszawy
Latem 1920 roku wojska bolszewickie parły na zachód. Po kolejnych polskich odwrotach front zbliżył się do Warszawy. Kierownictwo bolszewickiej Rosji liczyło, że pokonanie Polski umożliwi dalszy marsz rewolucji w stronę Europy Zachodniej.
Walki określane mianem Bitwy Warszawskiej były w rzeczywistości wielką operacją wojskową prowadzoną w drugiej połowie sierpnia 1920 roku na szerokim froncie. Starcia toczyły się między innymi pod Radzyminem, Ossowem, nad Wkrą i nad Wieprzem.
Historyk dr Michał Przeperski podkreślał w Polskim Radiu, że sukces nie był wyłącznie dziełem dowódców i żołnierzy. Wysiłek wojenny podjęła znaczna część społeczeństwa.
00:29 doktor Michał Przeperski.mp3 O społecznej mobilizacji podczas wojny polsko-bolszewickiej i znaczeniu zwycięstwa dla dalszych losów II Rzeczypospolitej. Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Ogromna była również świadomość stawki, o jaką toczyły się walki. Mieczysław Lisiewicz, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej i oficer sztabu generała Władysława Sikorskiego, wspominał po latach na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, że w polskich szeregach panowało przekonanie, iż wojny tej nie można przegrać.
00:26 Mieczysław Lisiewicz.mp3 W polskich szeregach wszyscy mieli świadomość, że wojna z Rosjanami musi zostać wygrana - wspominał na falach Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa uczestnik walk, Mieczysław Lisiewicz (zmarł w 1975), oficer sztabu generała Wadysława Sikorskiego. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Plan, który zatrzymał ofensywę
Polskie dowództwo przygotowało plan mający powstrzymać nacierającą Armię Czerwoną i przejąć inicjatywę. Kluczowym elementem było skoncentrowanie grupy uderzeniowej nad Wieprzem. Ogólna koncepcja działań wiązana jest z Józefem Piłsudskim, a istotną rolę w przygotowaniu szczegółowego planu operacyjnego odegrał szef Sztabu Generalnego generał Tadeusz Rozwadowski.
O przygotowaniach do decydujących działań opowiadał po latach Wacław Jędrzejewicz, który podczas wojny polsko-bolszewickiej pracował w sztabie Armii Rezerwowej generała Kazimierza Sosnkowskiego.
00:28 Wacław Jędrzejewicz.mp3 O przygotowaniach do bitwy mówił po latach Wacław Jędrzejewicz (zmarł w 1993). IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
W archiwach Radia Wolna Europa zachowały się także wspomnienia generała Tadeusza Malinowskiego, w 1920 roku szefa sztabu 2. Dywizji Piechoty Legionów. Opowiadał on o spotkaniu z Józefem Piłsudskim, podczas którego dowódcy otrzymywali rozkazy przed rozpoczęciem działań.
00:23 Tadeusz Malinowski.mp3 Generał wspomina odprawę i odbieranie rozkazów od Józefa Piłsudskiego przed decydującymi walkami. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Ossów i Radzymin. Najcięższe walki pod stolicą
Jedne z najbardziej dramatycznych starć rozgrywały się na wschodnich i północno-wschodnich przedpolach Warszawy. Szczególne znaczenie miały walki o Radzymin oraz Ossów. W nocy z 14 na 15 sierpnia I batalion 28. Pułku Strzelców Kaniowskich pod dowództwem porucznika Stefana Pogonowskiego zaatakował bolszewików pod Wólką Radzymińską. Pogonowski poległ, jednak niespodziewane uderzenie wywołało zamieszanie w szeregach przeciwnika.
Historyk profesor Wiesław Wysocki wskazywał, że był to jeden z ważnych punktów zwrotnych walk na przedpolach stolicy.
00:21 prof. Wiesław Wysocki.mp3 Historyk opowiada o ataku Stefana Pogonowskiego pod Wólką Radzymińską i jego wpływie na przebieg walk. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Walki w Ossowie miały także ogromny wymiar symboliczny. To tam 14 sierpnia poległ kapelan 236. Pułku Piechoty Armii Ochotniczej ksiądz Ignacy Skorupka. Jego śmierć szybko stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Bitwy Warszawskiej. Dziś w Ossowie działa Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku. W 106. rocznicę wydarzeń placówka przygotowała wystawy, pokazy sprzętu oraz inscenizację walk. Wśród eksponatów znajdują się między innymi francuski czołg Renault FT-17 oraz stuła księdza Skorupki.
00:29 Muzeum Bitwy Warszawskiej w Ossowie zaprasza na inscenizację walk i wystawę.mp3 Marcin Ołdak, kierownik Muzeum Bitwy Warszawskiej, mówi o wystawie i przygotowanej inscenizacji wydarzeń z 1920 roku. IAR/Informacyjna Agencja Radiowa/Drążkiewicz/w krygier
Kontruderzenie znad Wieprza
Rozstrzygający etap operacji rozpoczął się 16 sierpnia. Dowodzona przez Józefa Piłsudskiego grupa uderzeniowa rozpoczęła kontratak znad Wieprza. Polskie oddziały przełamały stosunkowo słabą obronę przeciwnika, a następnie zaczęły wychodzić na tyły wojsk bolszewickiego Frontu Zachodniego, które walczyły na przedpolach Warszawy. Zagrożona odcięciem Armia Czerwona rozpoczęła odwrót.
Józef Smoleński, który podczas wojny dowodził 2. szwadronem 7. Pułku Ułanów Lubelskich, wspominał po latach tempo, w jakim załamywały się i cofały bolszewickie oddziały.
00:15 Józef Smoleński.mp3 Uczestnik wojny wspomina gwałtowny odwrót wojsk bolszewickich po polskim kontruderzeniu. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Także Antoni Skiba, oficer 1. Pułku Szwoleżerów Józefa Piłsudskiego, opowiadał w zachowanym nagraniu o rozbiciu oddziałów przeciwnika.
00:09 Antoni Skiba.mp3 Oficer 1. Pułku Szwoleżerów wspomina finał walk i rozgromienie oddziałów przeciwnika
Ponad 100 tysięcy ochotników
Bitwa Warszawska była nie tylko operacją wojskową. Polska przeprowadziła w 1920 roku ogromną mobilizację społeczną. Do Armii Ochotniczej tworzonej przez generała Józefa Hallera zgłosiło się ponad 100 tysięcy osób. Byli wśród nich uczniowie, harcerze, studenci, robotnicy, artyści, wykładowcy i weterani wcześniejszych walk.
Tysiące osób pracowały także poza frontem – w szpitalach, punktach żywnościowych, transporcie czy propagandzie i oświacie. Wanda Pełczyńska, w 1920 roku kierowniczka Wydziału Instruktorek Oświatowych w Sekcji Propagandy i Opieki Naczelnego Dowództwa, wspominała na antenie Radia Wolna Europa poranek 16 sierpnia i pierwsze oznaki przełomu.
00:28 Wanda Pełczyńska.mp3 Pełczyńska wspomina atmosferę 16 sierpnia 1920 roku i radość towarzyszącą wiadomościom o powodzeniu polskiego natarcia. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
"Osiemnasta decydująca bitwa"
Zwycięstwo pod Warszawą zahamowało ofensywę Armii Czerwonej i przekreśliło plany szybkiego przeniesienia rewolucji bolszewickiej dalej na Zachód. Bitwa jest często określana mianem „Cudu nad Wisłą”. Do historii przeszło również określenie brytyjskiego dyplomaty lorda Edgara Vincenta d’Abernona, który nazwał ją „osiemnastą decydującą bitwą w dziejach świata”.
Historyk profesor Zbigniew Wawer podkreślał w Polskim Radiu, że o sukcesie przesądziło współdziałanie kilku elementów polskiego planu strategicznego.
00:27 profesor Zbigniew Wawer.mp3 Historyk analizuje układ polskich działań i elementy strategii, które przesądziły o wyniku Bitwy Warszawskiej. IAR/E.Porycka/E.Leo/dok. /w krygier
Zwycięstwo pod Warszawą nie zakończyło wojny. We wrześniu 1920 roku Wojsko Polskie odniosło kolejne zwycięstwo nad Niemnem. 12 października w Rydze podpisano rozejm i preliminaria pokojowe, a 18 marca 1921 roku zawarto traktat ryski, który formalnie zakończył konflikt
Od Święta Żołnierza do Święta Wojska Polskiego
Rocznicę Bitwy Warszawskiej zaczęto oficjalnie świętować już w II Rzeczypospolitej. W 1923 roku minister spraw wojskowych generał Stanisław Szeptycki ustanowił 15 sierpnia Świętem Żołnierza. Po II wojnie światowej komunistyczne władze zrezygnowały z obchodzenia rocznicy zwycięstwa nad Armią Czerwoną. Od 1950 roku Dzień Wojska Polskiego przypadał 12 października – w rocznicę bitwy pod Lenino.
Po przemianach demokratycznych początkowo święto wojska obchodzono 3 maja. W 1992 roku Sejm przywrócił datę 15 sierpnia, nawiązując do tradycji II Rzeczypospolitej i zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej. Dziś rocznicowe uroczystości łączą dwa wymiary – pamięć o żołnierzach walczących o niepodległość Polski oraz prezentację współczesnych Sił Zbrojnych RP.
IAR/MON/Muzeum Wojska Polskiego/IPN, bs