Historia

Bracia Warner. Polscy Żydzi z Krasnosielca budują fabrykę filmów

Ostatnia aktualizacja: 07.11.2021 05:41
Spośród czterech założycieli wytwórni Warner Bros. trzech przyszło na świat w mazowieckiej wsi pod Przasnyszem w zaborze rosyjskim. Ale nawet Warnerowie urodzeni w Ameryce liznęli trochę języka polskiego, który potem często wkradał się do ich angielszczyzny i tworzył intrygujące hybrydy słów.
Bracia Warner. Od lewej: Albert, Jack, Harry i Sam
Bracia Warner. Od lewej: Albert, Jack, Harry i SamFoto: mat. pras./pexels/wikimedia/domena publiczna

Polsko-żydowsko-amerykańska kombinacja

billy wilder 1200 pap_19610101_059.jpg
Zdobywca Oscarów z Suchej Beskidzkiej. Polskie lata Billy'ego Wildera

– Kiedyś mi opowiadał, że był u dentysty, który mu "katował" ząb – wspominał swoje rozmowy z Jackiem Warnerem Andrzej Krakowski, autor książki "Pollywood. Jak stworzyliśmy Hollywood". – Okazało się, że to było "cutował", od "cut" (ang. "ciąć, piłować"). Po prostu dentysta spiłował mu ząb – mówił gość Jerzego Sosnowskiego.


Posłuchaj
03:14 Andrzej Krakowski o Jacku Warnerze 2011.mp3 Andrzej Krakowski: Jack Warner był bardzo kolorową postacią (PR, 15.11.2011)

 

Andrzej Krakowski, polski reżyser żydowskiego pochodzenia, emigrował z Polski po antysemickiej nagonce w 1968 roku, poznał Jacka Warnera za pośrednictwem Ewy Krzyżanowskiej, matki fotografa Marka Nizińskiego, który w Ameryce tworzył zgraną paczkę przyjaciół wraz z Krzysztofem Komedą i Markiem Hłaską. – Ewa Krzyżanowska była gosposią gwiazd. Sławni ludzie konkurowali o nią, przekupywali, by do nich przeszła. Kiedy przyjechałem do Los Angeles, pracowała u Warnerów – wspominał Andrzej Krakowski.

Reżyser był świadkiem zabawnej rozmowy producenta z gosposią. Warner, ledwie znający polski, próbował dowiedzieć się od Krzyżanowskiej, słabo władającej angielskim, kto wcześniej tego dnia był jego gościem na proszonym obiedzie, ponieważ pod koniec życia pamięć płatała mu figle. Pamiętał jedynie, że był to "Rusek". O żonie tego "Ruska" nie mówił zaś inaczej, jak "ten Rusałka".

Narodziny Warnerów

siegmund Lubin wiki pixabay 1200.jpg
Siegmund Lubin. Polak, który robił filmy, zmniejszał projektory i drażnił Edisona

Zabawne echa polszczyzny w ustach Jacka Warnera to jeden z najwyraźniejszych śladów jego pochodzenia. Choć on sam urodził się w Stanach Zjednoczonych (jako Itzak), pozostali bracia z czwórki tworzącej Warner Bros., czyli Harry (Hirsz), Albert (Aaron) i Sam (Szmul), pierwsze lata życia spędzili w Krasnosielcu, gdzie ich ojciec Benjamin był szewcem. Rodzina przeniosła się za Atlantyk pod koniec lat 80. XIX wieku, przywożąc ze sobą nie tylko nadzieję na poprawę losu i zapał do interesów, lecz także odrobinę polskiej kultury z prowincji Kongresówki. W Ameryce rodzina rozrastała się w szybkim tempie, ale każde z młodszych dzieci miało szansę poznać mowę przodków.

"Warner" to nazwisko, które Benjamin przyjął już w USA, a za nim reszta rodziny. W Polsce nazywali się Wonsal, Wonskolaser albo Woron - nawet dzieci Benjamina nie wiedziały, jak dokładnie brzmiało oryginalne nazwisko. Według ich teorii "Warner" pojawił się po prostu w dokumencie urzędnika imigracyjnego, który nie zaprzątał sobie głowy rozumieniem obco brzmiących imion. Benjamin Wonsal wjechał więc na teren USA jako Ben Warner. Popłynął tam sam, skuszony obietnicą wielkich zarobków, i dopiero po roku lub dwóch sprowadził żonę i dzieci.

W autobiografii pod tytułem "Moje pierwsze sto lat w Hollywood" (1964) Jack Warner tak opisuje okoliczności wyjazdu ojca:

pola negri wiki shutterstock 1200.jpg
Pola Negri. "Była Polką, zawsze Polką i wszędzie Polką"

"W pobliskiej knajpie w Krasnosielcu ojciec wpadł na kumpla, również szewca. Nazywał się Waleski. Wszyscy uważali go za miejscowego głupka. Waleski zwierzył mu się, że ma dosyć Kozaków, głodu i pustych kieszeni i chce załatwić sobie pracę na frachtowcu płynącym do Ameryki. Ojciec pomyślał, że może ten Waleski nie jest wcale aż taki głupi. Następnego dnia zniknął i ojciec o nim zapomniał. Po kilku miesiącach przyszedł list od Waleskiego. Był analfabetą, ktoś musiał mu go napisać. List kończył się zdaniem: Musisz przyjechać do Baltimore, tutaj wszyscy noszą buty. Ameryka to bogaty kraj, z ulicami płynącymi złotem. Jeśli ten głupek mógł znaleźć złoto, to co dopiero ja – pomyślał ojciec. Ben Warner miał dwadzieścia sześć lat, kiedy postanowił opuścić Krasnosielc. [...] Powiedział rodzinie: Jeśli Waleski mówi prawdę o złocie, przyślę po Was. Okazało się, że Waleski kłamał, rzeczywistość nie wyglądała tak różowo. Może to i dobrze, bo gdyby powiedział prawdę, nie byłoby dzisiaj wytwórni Warner Brothers i musielibyście zadowolić się gorszymi filmami" (cytat za książką "Pollywood" Andrzeja Krakowskiego).

Królestwo za konia!

Warnerom w Ameryce wiodło się rozmaicie. Dwoje dorosłych i dwanaścioro dzieci oznaczało mnóstwo gęb do wykarmienia. Nie wszystkie jednak pomysły na biznes były trafione. Gdy jakieś przedsięwzięcie się nie udawało, Ben powracał do warsztatu, żeby naprawiać buty. By pomóc ojcu, najstarszy z braci Harry również został szewcem. Uzbierawszy trochę grosza, Ben kupił konia, któremu nadał imię Bob i który stał się podstawową siłą roboczą w rodzinne firmie transportowej. Wkrótce Bob miał się przysłużyć rodzinie w jeszcze inny sposób.

samuel goldwyn wiki pixabay 1200.jpg
Samuel Goldwyn. Warszawiak, który sprzedał rękawiczki i podbił Hollywood

Amerykańska rzeczywistość końca XIX wieku oferowała wiele możliwości młodym, ciekawym świata i nie bojącym się wyzwań mężczyznom. Nie wszystkie były legalne. Bracia Warnerowie próbowali swoich sił zarówno w drobnych biznesach, jak i w gangu, w cyrku i lunaparku, w kolarstwie i organizowaniu hazardu. Jack, po krótkiej przygodzie z mafią, zaczął śpiewać, Sam uprawiał zapasy z wężami i był przez pewien czas współwłaścicielem teatru, Albert otworzył sklep z rowerami i kręglarnię, a potem zainteresował się projekcjami filmowymi, a Harry, porzuciwszy warsztat szewski, próbował sił w rozmaitych przedsięwzięciach, aż został sprzedawcą mięsa w lokalnej rzeźni. A to tylko niektóre aktywności, którym oddawali się wiecznie niespokojni młodzieńcy.

Pewnego dnia bracia stanęli przed szansą kupienia projektora filmowego. Pomysł spodobał się całej czwórce, a także ojcu, który wierzył w biznesową smykałkę swoich dzieci. Wątpliwości miała tylko matka. Ale to nie ona stała na przeszkodzie zakupowi, tylko brak odpowiedniej sumy pieniędzy. Potrzebny był tysiąc dolarów, a wszystkie rodzinne oszczędności wynosiły 850 dolarów. I wtedy z pomocą przyszedł Bob. Ben Warner oddał konia w zastaw, zyskując brakującą sumę. Warnerowie kupili projektor, na podwórzu ustawili namiot i zorganizowali pierwszy seans.

To było około 1903 roku. Nikt, łącznie z czterema braćmi Warner, nie przypuszczał, że właśnie rodzi się jedno z najpotężniejszych przedsiębiorstw medialnych Ameryki. Dwadzieścia lat później Harry, Albert, Sam i Jack założyli studio filmowe Warner Bros. Pictures. Po stu dwudziestu latach Warner Bros. to prawdziwe imperium, konglomerat złożony z takich wytwórni, jak Warner Bros. Home Entertainment, Warner Bros. Interactive Entertainment, Warner Bros. Television Studios, Warner Bros. Animation, Warner Animation Group, New Line Cinema, Castle Rock Entertainment oraz DC Entertainment.

W ciągu niespełna stulecia Warner Bros. dał światu nie tylko pierwszy dźwiękowy film w historii kina, lecz także postać Królika Bugsa czy psa Scooby Doo, wyprodukował lub dystrybuował serie filmów o Batmanie, Supermanie, Hobbitach i Harrym Potterze, zachwycił świat "Casablanką" i rozśmieszył "Akademią policyjną". Mało jest chyba takich miejsc na świecie, gdzie nikt nie słyszał o Warner Bros. I pomyśleć, że ten wielki sukces nie byłby możliwy, gdyby nie biedny koń Bob - który zresztą został przez Warnerów wykupiony tak szybko, jak to było możliwe.

***

Korzystałem z książki Andrzeja Krakowskiego "Pollywood. Jak stworzyliśmy Hollywood" (Warszawa 2011)

mc

Czytaj także

"Casablanca". Ponad 70 lat wyciskania łez

Ostatnia aktualizacja: 26.11.2021 05:45
Kultowy amerykański melodramat w reżyserii Michaela Curtiza wszedł na ekrany kin 26 listopada 1942 roku. Mimo upływu lat, film wciąż zachwyca widzów i krytyków na całym świecie.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Truman Capote. "Śniadanie u Tiffany'ego" zmieniło wszystko

Ostatnia aktualizacja: 30.09.2021 05:45
Truman Capote powiedział kiedyś, że jego kariera dzieli się na dwa okresy - przed i po "Śniadaniu u Tiffany'ego". Za tym sukcesem stał nie tylko talent pisarza, lecz także kultowa adaptacja z Audrey Hepburn. Co druga znajoma Capote'a uważała, że jest pierwowzorem głównej bohaterki. A pewna kobieta z Manhattanu wytoczyła mu w związku z tym proces.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Orson Welles. Wizjoner radia i kina

Ostatnia aktualizacja: 10.10.2021 05:35
36 lat temu zmarł Orson Welles – aktor, reżyser, człowiek, który złotymi zgłoskami wpisał się w annały radia i kina. W pionierskich czasach obu tych mediów dał się poznać jako człowiek, który nie bał się z młodzieńczą odwagą przekraczać dotąd ustalonych granic. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Merian Cooper, producent hitu kinowego "King Kong" walczył o wolność Polski

Ostatnia aktualizacja: 24.10.2021 05:45
24 października urodził się Merian C. Cooper, amerykański pilot, który po zakończeniu I wojny światowej nie wrócił do domu. Późniejszy producent kinowego hitu "King Kong" z 1933 roku, walczył w wojnie polsko-bolszewickiej z powodu rodzinnego długu zaciągniętego u Tadeusz Kościuszki. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Festiwal Filmowy w Cannes to także Palma dla Psa (Palm Dog)

Ostatnia aktualizacja: 20.09.2021 05:35
75 lat temu, w piątkowy wieczór 20 września 1946 roku, rozpoczął się pierwszy Festiwal Filmowy w Cannes. W pięknie położonym, niewielkim prowansalskim miasteczku, na Lazurowy Wybrzeżu, od lat spotykają się gwiazdy światowego kina i wielbiciele X muzy, by wspólnie celebrować wielkie święto filmu.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Nie czas umierać". Co filmy o Bondzie mówią o czasach, w których powstały?

Ostatnia aktualizacja: 01.10.2021 06:00
Ekranowe przygody Agenta 007 mówią wiele o aktualnych w danym czasie lękach ludzkości i trendach kulturowych. W ekranizacjach można znaleźć zarówno zimnowojenny strach przed atomową zagładą, jak i gonitwę za... sukcesem "Gwiezdnych wojen". 
rozwiń zwiń