Historia

Tadeusz Boy-Żeleński. Pisarz, działacz, kabareciarz

Ostatnia aktualizacja: 21.12.2021 05:56
147 lat temu w Warszawie urodził się artysta, który był jedną z najpopularniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego - a także jedną z najbardziej kontrowersyjnych.
Grafika na podstawie fotograficznego portretu Tadeusza Żeleńskiego (ok. 1910) oraz autografu pisarza (1938)
Grafika na podstawie fotograficznego portretu Tadeusza Żeleńskiego (ok. 1910) oraz autografu pisarza (1938)Foto: Polona/Wikimedia/domena publiczna

Studiował medycynę, śpiewał w kabarecie "Zielony Balonik", przyswoił dla polszczyzny kanon literatury francuskiej, był autorem "Wiadomości Literackich" i "Kuriera Porannego". Najwięcej emocji budził jako bohater szopek - w "Perskim Oku" przedstawiony jako Lift Boy wywoływał ataki części prasy i intelektualistów. Boje z Boyem prowadził m.in. Karol Irzykowski, który zaatakował go w słynnym pamflecie "Beniaminek. Rzecz o Boyu Żeleńskim".


Posłuchaj
57:29 Dwójka Klub Ludzi Ciekawych Wszystkiego 14.6.2014.mp3 Tadeusz Boy-Żeleński - pisarz precyzyjny niczym skalpel. Audycja Hanny Marii Gizy. (PR, 14.06.2014)

 

Od pediatrii do Zielonego Balonika

Przybyszewski_Dagny_663_364.jpg
Stanisław Przybyszewski – prowokator z cyganerii krakowskiej

Przyszły pisarz, poeta, tłumacz literatury francuskiej, krytyk literacki i działacz społeczny urodził się w Warszawie 21 grudnia 1874 roku. W latach 1892–1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Już wtedy ujawniły się jego skłonności do hulanek i hazardu, które nie opuściły go nawet po uzyskaniu dyplomu i podjęciu pracy lekarza.

Wtedy też zawarł pierwszą ważną przyjaźń w środowisku artystycznym Krakowa. Stał się nieodłącznym towarzyszem Stanisława Przybyszewskiego, legendarnego twórcy młodopolskiego. W listopadzie 1900 roku był jednym z gości wesela poety Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, wydarzenia, które stało się kanwą słynnego "Wesela" Stanisława Wyspiańskiego.

rydel z rodziną domena publiczna 1200.jpg
Rydel się żeni! Najsłynniejsze polskie wesele

Na początku wiązał swoją przyszłość z medycyną. Pracując jako pediatra w Szpitalu św. Ludwika, zamierzał nawet pisać pracę habilitacyjną. W tym celu wyjechał na stypendium do Paryża. Tam jednak zainteresował się literaturą francuską, która była jego miłością przez resztę życia.

W 1906 roku wrócił do Krakowa i zaangażował się w działalność kabaretu Zielony Balonik, który dawał występy w kawiarni zwanej Jamą Michalika. Medykiem był jeszcze do 1919 roku. Podczas I wojny światowej służył jako lekarz kolejowy w armii austriackiej. Później poświęcił się wyłącznie działalności kulturalnej i społecznej.


Posłuchaj
19:52 Dwójka Spotkania po zmroku 7.10.2016.mp3 Jan Gondowicz o znaczeniu twórczości Tadeusza Boya-Żeleńskiego. (PR, 7.10.2016)

 

Między wojną a pokojem

Tadeusz Boy-Żeleński jako tłumacz przełożył na język polski niemal wszystkie najważniejsze dzieła literatury francuskiej. Uważany był za jednego z najwybitniejszych krytyków literackich. Zarazem jego lewicowy światopogląd przysporzył mu wielu wrogów w środowiskach konserwatywnych. Nic dziwnego - Żeleński propagował bardzo liberalne podejście do pomników polskiej kultury, do Kościoła, do antykoncepcji i edukacji seksualnej. Był zwolennikiem aborcji. Wspólnie z Ireną Krzywicką zakładał w latach 30. XX w. Poradnie Świadomego Macierzyństwa, najpierw w Warszawie, potem w Łodzi, Krakowie, Przemyślu i Gorlicach.


Posłuchaj
26:43 Irena Krzywicka wspomina Tadeusza Boya-Żeleńskiego Irena Krzywicka wspomina Tadeusza Boya-Żeleńskiego. (Archiwum PR)


Posłuchaj
13:55 Jan Parandowski, Stanisław Żeleński oraz Wojciech Natanson o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim Jan Parandowski, Stanisław Żeleński oraz Wojciech Natanson o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim. (Archium PR)

  

Kontrowersyjny był także epizod jego kolaboracji z komunistami we Lwowie, gdzie mieszkał po wybuchu II wojny światowej. 19 listopada 1939 roku Boy - obok trzynastu innymi pisarzy - podpisał lwowską deklarację wyrażającą radość z zajęcia Kresów Wschodnich przez ZSRR. Przez niespełna dwa lata służył swoim piórem sowieckiej propagandzie, wychwalając Związek Radziecki i przeciwstawiając go upadłej Polsce szlacheckiej.

mord.JPG
Mord profesorów lwowskich

Nad ranem 4 lipca 1941 roku specjalna jednostka policyjna III Rzeszy dokonała mordu profesorów wyższych uczelni Lwowa wraz z częścią ich rodzin i gośćmi. W gronie aresztowanych zupełnie przypadkowo znalazł się Tadeusz Boy-Żeleński, szwagier znajdującego się na liście proskrypcyjnej prof. Jana Greka.

Miejsce pochówku pisarza jest nieznane.

mc

Czytaj także

Mord profesorów lwowskich. Jak Niemcy zacierali ślady swoich zbrodni

Ostatnia aktualizacja: 08.10.2021 06:00
Rodziny zamordowanych we Lwowie profesorów długo miały nadzieję, że oni żyją gdzieś w obozach, że jest szansa na ich powrót. Wydawało się, że to jest absurd, absolutnie niezgodny z tradycjami kraju europejskiego jak Niemcy, iż coś takiego nie mogło się wydarzyć.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Pod Pikadorem". Warszawska kawiarnia poetów

Ostatnia aktualizacja: 29.11.2021 05:40
– Żartem rozpoczęliśmy działalność tej kawiarni, bo o powstaniu jej informowaliśmy plakatami rozwieszonymi w mieście z hasłem "Niech żyje dyktatura poetariatu" – mówił Antoni Słonimski w Redakcji Polskiej BBC w 1970 roku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Tadeusz Boy-Żeleński - pisarz krystalicznie czytelny

Ostatnia aktualizacja: 14.06.2014 17:00
- Zaprosiliśmy Boya-Żeleńskiego, bo wytrzymał próbę języka i pozostaje niezwykle współczesny - tłumaczył Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej, który wraz prof. Małgorzatą Szpakowską, Tadeuszem Nyczkiem analizował fenomen wybitnego literata.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Stanisław Wyspiański - czwarty wieszcz narodowy

Ostatnia aktualizacja: 28.11.2021 05:50
Po premierze "Wesela" stał się symbolem. "Niewielu dusza i serce, myśl i ból były tak na wskroś polskie, nasze własne jak Wyspiańskiego" - pisała krakowska gazeta "Czas" nazajutrz po śmierci artysty.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Nie może być Boyem ten, kto jest nudziarzem

Ostatnia aktualizacja: 07.10.2016 13:00
- Żeby być Boyem, trzeba znać perfekcyjnie język rodzimy, francuski, nieźle niemiecki, czytać Dostojewskiego w młodości (...) mieć niesłychane poczucie humoru, zapał do pracy społecznej i wdzięk - mówił o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim Jan Gondowicz.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Słowiańska boginka w operze Żeleńskiego

Ostatnia aktualizacja: 19.10.2016 15:41
W "Spotkaniach po zmroku" opowiadaliśmy o premierowym spektaklu "Goplana" w Teatrze Wielkim Operze Narodowej.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Leopold Staff. Wciąż inny, zawsze aktualny

Ostatnia aktualizacja: 31.05.2022 05:57
Jeden z najwybitniejszych pisarzy XX wieku zmarł 31 maja 1957 roku. To był koniec długiego życia poety, który należał aż do trzech epok polskiej literatury.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Literat. Jak Antoni Słonimski zaraził się poezją

Ostatnia aktualizacja: 04.07.2021 05:50
"Złapałem poezję i literaturę, jak łapie się katar czy grypę" - napisał kiedyś Antoni Słonimski. 4 lipca mija 45. rocznica śmierci poety, który wcale nie miał być poetą.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Broniewski miał mieszkać w Londynie. Do Polski wrócił dla żony

Ostatnia aktualizacja: 21.11.2021 05:50
76 lat temu Władysław Broniewski, pomimo wielu obaw, powrócił z emigracji do Polski. Mało jednak brakowało, by resztę życia spędził poza ojczyzną. Do powrotu skłoniła go pewna informacja otrzymana kilka miesięcy wcześniej.
rozwiń zwiń